Murat Papşu
Bugün kullanılan 7 günlük takvimin tek olmadığı, tarihte 3, 5, 8 günden oluşan haftalar olduğu biliniyor. Romalıların 8 günlük haftasında günler A'dan N'ye "numaralandırılmış", N gününde pazar kurulurmuş. Bir hafta Keltlerde 9, Eski Mısırlılarda 10, Germenlerde 14 günmüş.
Tarihi kaynaklar 7 günlük haftadan ilk kez Eski Babilon döneminde (milattan yaklaşık 2 bin yıl önce) bahsediyor. Bu gelenek onlardan Yahudilere, Yunanlılara, Romalılara ve Araplara geçmiş. Haftanın neden 7 günden oluştuğu sorusuna cevabı Yahudilerde ve Hristiyanlarda Eski Ahit veriyor. Yedi günlük zaman Tanrı tarafından düzenlemiş: "Yaratılışın birinci günü ışık yaratıldı, ikinci gün su ve toprak, üçüncü gün kara, deniz ve bitki alemi, dördüncü gün güneş, ay ve yıldızlar, beşinci gün hayvan alemi, altıncı gün de insan yaratıldı ve çoğalmaları buyuruldu, yedinci gün de dinlenme için ayıldı." 7 günün astronomik açıklamaları da var. Ay takviminde bir ayın yaklaşık dörtte biri 7 gün. Görünen yedi gezegenin haftanın günlerine uyarlandığına dair görüşler de var, Haftanın hangi gün başladığı dinlere ve kültürlere göre değişiyor. Eski Ahit'i kabul edenler için cevap tek, pazar. Dünya bu gün yaratılmaya başlandığı için pazarı ilk, cumartesiyi de yedinci ve son gün kabul eden Yahudiler haklı görünüyor.
Türkçenin bazı gün adlarını aldığı Farsçada da böyle; yek şembe, yani birinci gün pazar. Sonra sırasıyla düşembe (2. gün), se şembe (3. gün), car şembe (4. gün), penc şembe (5. gün) diye devam ediyor. Avrupa'da, daha doğrusu Roma'da, M.Ö. İl yüzyılda İmparator Adrian Hıristiyanlara cumartesiyi kutlamalarını yasaklayıncaya kadar aynı gelenek varmış. Dinlenme günü o zaman pazara alınmış, 321 yılında İmparator Konstantin bu günü haftanın resmi kutlama günü ilan etmiş, zamanla da Hıristiyanlığın kutsal günü olarak algılanmaya başlamış. İngilizce ve Almancada olduğu gibi gün adlarının kökeni mitolojik inançlara da dayanabiliyor. Çerkeslerin 15-16. Yüzyıllarda Müslüman olmadan önce Hazarlar dolayısıyla Musevilikle ve Hristiyanlıkla ilişkisi olduğu biliniyor. Dolayısıyla gün adları bu iki büyük dinin etkisini taşıyor. Batı Çerkeslerinde ve Kabardeylerde bazı gün adları ve kökenleri farklı.
Pazartesi - Batı Çerkesçesinde blipe (016m3), Kabardey lehçesinde blışha (O.1bm1xb9). Kelimelerin "yedinin ilki" ve (Kab.) "yedinin başı" anlamları haftanın ilk gününün pazartesi olduğunu gösteriyor.
Salı - Gubc/Şubi. Çerkesçe kökenini açıklamak zor görünüyor. Başka bir dilden alınmış ve fonetik uyum sağlamış olabilir. Şagirov'un etimoloji sözlüğüne göre Abazacada sayıların insanları belirten şekline yakın görünüyor; yuica/Şurc. Ama mantıksal bir bağ kurmak zor.
Çarşamba - Batı Çerkesçesinde bereskejıy. Sondaki-jıy ) "küçük" anlamı veren bir takı; bereske ise Yunanca paraskeue -'cuma'dan geliyor. Gürcüceden (paraskewi - cuma) geçmiş olması büyük ihtimal. Bazı komşu dillerde, örneğin Çeçencede de p'eraska cuma. Ortodoks inancında paraskevinin oruçla ilgili bir kelime olması da muhtemel, zira Osetçede baraske yas ve oruç anlamlarına geliyor. Yani bereskejıy "küçük cuma" ya da bir ihtimal "küçük oruç" demek. Kabardeycede ise, artık kullanılmayan bir kelime olan beresk'e "dinlenme günü, tatıl günü" demek. Bereskejey de (çarşamba) eski bir kelime olarak sadece sözlüklerde yer alıyor. Bugün çarşambanın adı berejey (bapa>xxpefi). Sondakijey (küçük) takısı aynı. Yine bereskeden geliyorsa, -ske- düşmüş olmalı. Ancak etimolog Şagirov “bunun yokluğunu anlaşılmaz buluyor ve bere kökünün Farsça perhizden geliyor olabileceğini düşünüyor. Türkçede bilinen anlamından farklı olarak 'perhiz' Farsçada Hıristiyanların tuttuğu oruca deniyor ve Kabardeycede "Hıristiyanların et yemediği oruç günü" anlamında berezg/berezc kelimesivar. (Bir de atasözü: "Kedi ete ulaşamadığında bugün berezg günüm dermiş."). Yani "küçük oruç" anlamındaki berezgtjey'den berejeye dönüşmüş olması mümkün. Berejey aynı zamanda mürver (sambucus) ağacının da adı; buradan bir bağlantı kurmakiçin biraz zorlamak gerekiyor.
Perşembe - Heriki lehçede aynı; mafeku (Mağpak'y) ve (Kab.) mahueku (Maxyasky). "Orta gün" demek. Hafta pazartesiden başlayınca doğal olarak 4. gün hafta ortası oluyor. Bazı dillerde aynı anlama gelen gün adı çarşambadır.
Cuma - Batı Çerkesçesinde bereskeşhu (63packanıxy). Yine karşımıza, bu kez -şhu/- şho ('büyük”) takısıyla bereske çıkıyor. Bunu da aynı şekilde "büyük cuma" veya "büyük oruç" diye çevirebiliriz. Kabardeycede durum biraz karışık; beresk'eşho eskiden pazar gününün adıymış. Bugün cumaiçin mereym (M3pEM) kullanılıyor. 'Meryem' adıyla bağlantılı açıklamalar yaygınsa da Şagirov yine şüpheli, 'bayram'dan gelmiş olmasını muhtemel görüyor. Malum, bazı Türk lehçelerinde 'b'ler 'm'ye dönüşüyor (mayram). Ayrıca cumaya "bayram günü" diyen komşu diller var (Karaçay-Balk. "bayrım kün", Oset. "bayram bon").
Cumartesi - Şembet ve (Kab.) şebet Akla hemen Hazarlar geliyor ama Gürcüceden (şabati) geçmiş; kökeni İbranice sabbath ('dinlenme”). Birçok dilde cumartesinin aynı kökenden gelen benzer isimleri var (İsp. 'sabado" İt. 'sabato', Slavdillerinde 'subbota', 'sobota' vb.).
Batı Çerkesçesinin bazı ağızlarında cumartesiye mafezaku (Mağ93aKby), yani "tek gün" deniyor. Tam olarak kimler diyor, hangi inanca dayanıyor, bir bilgiye ulaşamadım.
Pazar - Ihavumaf (Txbaymad) - (Kab.) thamaho (TXxbaMaxyo). "Tanrı(nın) günü" demek. Bunu da herhalde Hıristiyanlıkla bağlantılandırmak gerek. Eskiden Kabardeycede pazar gününün adı berek'eşho (6apocklanıxya) ("büyük oruç”) imiş. Çerkesçede pazar günü aynı zamanda hafta anlamına da geliyor ancak Batı Çerkesçesinde hafta thamaffe) olarak küçük bir farklılık gösteriyor.
Kaynaklar:
Şagirov A.K., Etimologiçeski slovar adıgskih (çerkesskih) yazıkov (Adığe (Çerkes) Dillerinin Etimoloji Sözlüğü), Nauka Yay., Moskova, 1977.
Adığebze Pselhalhe (Çerkesçe Sözlük), Moskova, 1999.
Tharkuaho Yu.A., Adığe-Vurıs Guşıalh (Çerkesçe-Rusça Sözlük), Maykop, 1991
Jivaya Astrologiya, http://www.liveastrology.org/dninedeli.htm
KAFKAS LİTERATÜRÜ