Yevlax rayonunda, Aran qəsəbəsində — əvvəllər Mingəçevir stansiyası adlanırdı — elə bir yer var ki, onun yanından biganə keçmək mümkün deyil. Köhnə qəbiristanlığın yaşıl park zonasının içində bir qeyri-adi abidə ucalır. Mən onu uşaqlıqdan xatırlayıram. O vaxt məktəbdə oxuyurdum və belə sərt qranit daşların, ciddi baxışlı portretlərin kimə və niyə qoyulduğunu anlamırdım. Daşın üzərində bir kişinin şəkli və o zaman mənə heç nə deməyən bir ad vardı: Seyid Cəfər Pişəvəri.
Bu abidənin dəqiq nə vaxt qoyulduğunu xatırlamıram, amma elə bil ki, o həmişə bu məkanın bir hissəsi olub — səssiz, ağır, sanki başqasının ağrısını qoruyub saxlayan. Yalnız illər sonra, Azərbaycan müstəqil olduqdan və biz öz həqiqi tariximizi öyrənməyə başladıqdan sonra başa düşdüm ki, bu insan kim idi və niyə onun taleyi məhz bizim qəsəbə ilə bağlıdır.
Seyid Cəfər Pişəvəri 1892-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Xalxal bölgəsində doğulub. Onun həyatı əvvəldən asan olmayıb. Erkən yaşlarından çətinliklərlə üzləşib, Bakıya köçüb, Xırdalanda müəllimlik edib, ədalət ideyalarına bağlanıb, marksizmlə tanış olub və RSDRP sıralarına qoşulub. Amma bu onun üçün karyera deyildi — bu, mübarizə idi. Şüurlu, sərt və güzəştsiz mübarizə. O, Cənubi Azərbaycan azərbaycanlılarının hüquq və ləyaqəti uğrunda mübarizə aparırdı.
O, İran Kommunist Partiyasının qurucularından biri oldu, partiya mətbuatına rəhbərlik etdi, Gilan Sovet Respublikasında xarici işlər komissarı vəzifəsini tutdu. Prinsipiallığına görə o, ağır bədəl ödədı — şah rejiminin həbsxanalarında on il keçirdi. Hətta rəqibləri belə etiraf edirdi ki, o, dəmir iradəli, nadir intizamlı və daxili möhkəmliyə malik bir insan idi.
Azadlığa çıxdıqdan sonra o susmadı. O, susmağı bacarmırdı. “Ajir” qəzetini yaratdı və açıq şəkildə fars şovinizminə və zorakı assimilyasiyaya qarşı çıxdı. O, başqalarının deməyə qorxduğu həqiqətləri deyirdi.
Sonra 1945-ci il gəldi — milyonlar üçün ümid anı. Təbrizdə Azərbaycan Demokratik Hökuməti elan olundu. Kimsə üçün bu, geosiyasi epizod idi, amma bizim xalq üçün bu, əsl bahar idi. Qısa, amma parlaq bir bahar.
Bir il ərzində onilliklərə bərabər işlər görüldü. Azərbaycan dili ilk dəfə dövlət dili oldu — məktəblərdə, məhkəmələrdə, idarələrdə səsləndi. Universitet, teatrlar, filarmoniya açıldı. Kəndlilər torpaq sahibi oldu, qadınların hüquqları genişləndi. Bölgədə ana dilində kitablar, qəzetlər, dərsliklər çap olunmağa başladı.
Yaşlı insanlar deyirdi ki, uzun illərdən sonra ilk dəfə ana dilini pıçıltı ilə yox, açıq şəkildə eşitdilər — və bu, sanki gözlərdən pərdə götürülmüş kimi idi.
Amma bu azadlıq böyük güclər üçün narahatlıq yaratdı. Şah rejimi üçün təhlükə idi. Dünya dövlətləri üçün isə alver mövzusu.
Müharibədən sonra SSRİ ABŞ və Böyük Britaniyanın təzyiqi ilə qoşunlarını İrandan çıxaranda bu respublikanın taleyi faktiki olaraq həll olundu. Pişəvəri inanırdı ki, Moskva onları tək qoymayacaq. O düşünürdü ki, müttəfiq onları qoruyacaq. Bu isə onun ən böyük səhvi oldu.
O teleqram vururdu: “Bizi tərk etməyin”.
Cavab isə — sükut idi.
Sovet qoşunları çıxan kimi İran ordusu Cənubi Azərbaycana daxil oldu. Və unudulması mümkün olmayan hadisələr başladı.
Tehran hakimiyyəti əvvəlcə amnistiya və sülh vəd etdi. Amma bu, aldatma idi. 1946-cı ilin dekabrında bölgə zorakılığa qərq oldu. Qırğınlar, həbslər, cəza əməliyyatları başlandı.
17 dekabr tarixə ağrılı gün kimi düşdü. Təbrizdə və digər şəhərlərdə sonradan “kitabların yandırılması bayramı” adlandırılan hadisələr başladı. Məktəblilər və tələbələr evlərindən azərbaycan dilində olan kitabları, dərslikləri, şeirləri gətirməyə məcbur edilir və odlara atılırdı. Yanan sadəcə kağız deyildi. Yaddaş yanırdı. Mədəniyyət yanırdı. Kimlik yanırdı.
Minlərlə insan öldürüldü. Yüz minlərlə insan doğma yurdunu tərk edib qaçdı.
Onların arasında sonradan bizim tərəfdə “demokratlar” adlandırılan insanlar da vardı. Onlar bizimlə yanaşı yaşayırdılar, bizim qəsəbədə də. Biz uşaqlar bu sözün arxasında nə olduğunu anlamırdıq. Amma bu sözün arxasında qırılmış talelər, itirilmiş evlər və səssiz ağrı dayanırdı.
Pişəvəri Bakıya gəldi. Amma o sakit yaşaya bilmirdi. O bilirdi ki, silahdaşları edam olunur. O məktublar yazırdı, müdaxilə tələb edirdi, açıq şəkildə ittiham edirdi. Onun sözləri getdikcə daha sərt olurdu. O açıq deyirdi: onları istifadə edib atdılar.
O, narahat fiqura çevrildi. Həddindən artıq düz danışan, həddindən artıq məyus, həddindən artıq çox şey bilən bir insan.
Və 11 iyun 1947-ci ildə o, avtomobil qəzasında həlak oldu — məhz burada, bizim qəsəbənin yaxınlığında. Onunla birlikdə maşında silahdaşı Qulam Yəhya və erməni sürücü vardı. Onlar sağ qaldı. O isə — yox.
Heç bir ciddi istintaq aparılmadı. Fotoşəkillər yoxdur. Aydın cavablar yoxdur. Demək olar ki, dərhal insanlar deməyə başladı: bu təsadüf deyil.
Yaşlılar eyni fikri deyirdi: bu qəzada həddindən artıq çox şübhəli məqam var. Bəziləri əmin idi ki, o aradan götürülüb. Digərləri deyirdi ki, qəza sonrası onu xilas etmək olardı, amma bunu etmədilər.
Həqiqət isə qorxu, siyasət və sükut arasında itib qaldı.
Məhz buna görə bizim qəsəbədə bu abidə ucalır. Bu, sadəcə daş deyil. Bu, böyük bir faciənin səssiz şahididir.
Ailəm illərdir bu məkanın qayğısına qalır. Bu yaxınlarda böyük qardaşım Namig köhnə portreti qara qranitlə yenilədi. Və indi o baxış daha ağır, daha həqiqi görünür.
Hər dəfə onun yanından keçəndə bir şeyi düşünürəm: o, burada, bizim yanımızda həlak oldu. Amma onun hekayəsi təkcə onun taleyi deyil. Bu, bir zaman ümid edən, ayağa qalxan və sonra satılan bir xalqın taleyidir.
Bu abidə bizə baxır və sanki soruşur:
biz kim olduğumuzu xatırlayırıqmı — və bunun hansı qiymətə başa gəldiyini?
Çünki dövləti dağıtmaq olar. Kitabları yandırmaq olar. İnsanları susdurmaq olar.
Amma yaddaş qalırsa — tarix bitmir.
Və biz xatırladıqca — o yaşayır.
Famil Camal Namiq Nəbiyev
TEREF