"Tarixin atası" Herodotda tarixi faktlar mifdən qəti şəkildə üstündür. O, Qara dəniz yunan kolonistlərindən və skiflərdən öyrəndi ki, bütün Pont çölü, yəni onun dövründə skif tayfaları tərəfindən işğal edilmiş müasir Şimali Qara dəniz bölgəsi bir vaxtlar kimmerlərə məxsus olub. O, Asiyanın dərinliklərindən gələn skiflərin şiddətli döyüşlərdən sonra kimmerləri torpaqlarından qovduğunu aşkar etdi və hələ də elm dünyasını həyəcanlandıran əfsanəvi bir hekayə danışdı.
Bu əfsanəyə görə, böyük bir skif ordusunun yaxınlaşdığını öyrəndikdən sonra kimmerlər öz aralarında mübahisə etməyə başladılar. Fikirlər kəskin şəkildə bölündü: xalq özlərini təhlükəyə atmağa dəyməz və geri çəkilməyin daha ağıllı olduğuna inansa da, padşahlar öz torpaqlarında döyüşməyi təklif etdilər. Lakin xalq padşahlara itaət etmədi və döyüşmədən geri çəkilməyə qərar verdi. Daha sonra padşahlar iki qrupa bölündülər və bir-birini qırdılar. Kimmer xalqı bütün həlak olmuş liderləri Tiras (Dnestr) çayının yaxınlığında dəfn etdi və sonra ölkədən geri çəkildi. Nəticədə, skiflər onsuz da əhalisi olmayan Dnestryanını ələ keçirdilər.
***
Müasir bir nəzərlə, Kimmer zadəganlarının hərəkətləri çaşdırıcıdır. Fatihlərlə açıq döyüşdə qarşılaşmaq, bəzilərini öldürmək və qəhrəman kimi ölmək daha şərəfli olmazdımı? Lakin onlar düşmənlə döyüşməzdən əvvəl sadəcə bir-birini qırmağı seçdilər. O sərt dövrün adət-ənənələri ilə tanış olmayanlar üçün bu hərəkət məntiqsizdir, bəlkə də axmaqdır: bir-birini mənasızcasına məhv etmək! Niyə?
Məsələ burasındadır ki, üstün düşmənlərlə döyüşdə həlak olmuş döyüşçülərin ruhları heç vaxt rahatlıq tapmazdı. Qəddar skiflər onların cəsədlərini murdarlayar və heç vaxt onlara layiqincə dəfn etməzdilər. Məhz buna görə də padşahlar doğma torpaqlarında tam şərəflə və lazımi ayinlərlə dəfn olunmağı üstün tuturdular.
Herodot yazırdı ki, yerli yunanlar ona Dnestr çayının mənsəbində, Tir şəhəri (indiki Odessa bölgəsindəki Bilqorod-Dnistrovski) yaxınlığında, guya son Kimmer padşahlarının dəfn olunduğu nəhəng bir kurqan göstəriblər. O, eramızdan əvvəl V əsrdə yazdığı məşhur "Tarix" əsərində yazırdı: "Padşahların məzarı bu gün də orada görünür. Herodotun əksər məlumatları qazıntılarla təsdiqlənsə də, əfsanəvi Kimmer kurqanı kəşf edilməmiş qalır. ***
Kimmer-Skif müharibəsi (e.ə. VII əsr) skiflərin Asiyadan Şimali Qara dəniz bölgəsinə köç etməsi nəticəsində yaranan münaqişə idi və bu müddət ərzində skiflər kimmerləri torpaqlarından qovmuşdular. Partatuanın rəhbərlik etdiyi skiflərin nəhayət Kimmer hegemonluğunu məğlub etdiyi bölgədə və Kiçik Asiyada təsir uğrunda mübarizə bir köçəri xalqın digəri ilə əvəz olunması ilə nəticələndi.
İllüstrasiya: rəssam Yevgeni Kray. 2018.

Böyük Çöl Köçəriləri