Diyeceksiniz ki Adıyaman nere Kırgızistan nere? Ne bu benzerlik.
Adıyaman Alevileri Kureyşanlı'dır. Kureyşan Ocağı Seyyid'dir talipleri ise Beydilli'dir.
Tapu Tahrir Defterleri'nden Hısnımansûr köylerine baktım.
Tokat'da, Çorum'da vs olduğu gibi orada da Alevi köyleri tam Türk.
Oğuz Türkmen Tarihi
Adıyaman’dan Tanrı Dağları’na: Kureyşan, Beydili ve Türk Dünyasının Kıyafet Hafızası
Paylaşılan görselde ilk bakışta insanı çarpan şey, iki uzak coğrafyanın kadınlarında beliren aynı “kök hafızasıdır”: baş örtme biçimi, kuşak, kat kat giyim, oturuş, kumaş ve renk zevki… Elbette yalnızca kıyafet benzerliğinden doğrudan soy hükmü çıkarılmaz. Fakat kültür dediğimiz şey de bazen arşivden önce kumaşa, söze, baş bağlama biçimine ve gündelik hayata siner. Kırgız kadın başlığı olan eleçek, UNESCO tarafından da uzun beyaz kumaşın başa sarılmasıyla oluşan geleneksel kadın başlığı olarak tanımlanır; bu yönüyle Orta Asya-Türk dünyasında başlık, yalnız süs değil, kimlik ve hafıza taşıyıcısıdır.
Adıyaman’ın eski adıyla Hısn-ı Mansur bölgesi, Osmanlı kayıtlarında erken dönemden itibaren izlenebilen bir sahadır. Adıyaman’ın Osmanlı idaresine girişini ve bölgenin nüfus/hasılat yapısını gösteren kayıtlar arasında 1519 tarihli BOA TD nr. 71 ile 1530 tarihli BOA TD nr. 156 defterleri zikredilir; bu defterler Hısn-ı Mansur, Behisni, Kâhta ve Gerger çevresine dair önemli tarihî veriler sunar.
Adıyaman Aleviliği tek bir ocağa indirgenemez; bölgede Ağu İçen, Kureyşan, Üryan Hızır, Seyyid Derviş Cemal, Derviş Gevr, Şah Memi Haciyan gibi ocak hatları vardır. Ancak Kureyşan Ocağı, Adıyaman yöresinde çok güçlü bir damar olarak görünür. Fevzi Rençber’in “Adıyaman Yöresi Alevî Ocakları” çalışmasında Kureyşan Ocağı’nın Anadolu’nun eski ocaklarından kabul edildiği, Hacı Kureyş’in Horasan’dan gelip Tunceli üzerinden Adıyaman’a geçtiğine dair anlatının yaşadığı, ocağın “pir ocağı” sayıldığı ve Adıyaman’da bu ocağa bağlı birçok köy bulunduğu belirtilir.
Kureyşan meselesinde iki hat yan yana okunmalıdır: Birincisi ocak-soy/seyyidlik hattı, ikincisi aşiret-boy/Türkmen-Oğuz hattı. Alevi ocak sisteminde seyyidlik yalnız biyolojik bir iddia değil, aynı zamanda yol, erkân, hizmet ve şecere hafızasıdır. Kureyşan Ocağı üzerine yapılan çalışmalarda Seyyid Mahmud el-Kebir, Seyyid Mahmud Hayranî, Hacı Kureyş ve ocakzâde dedelik kurumu çevresinde güçlü bir Ehl-i Beyt/seyyidlik anlatısı bulunduğu görülür.
Beydili meselesi ise bu tablonun Oğuz-Türkmen tarafını açar. Beydili, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Oğuzların Bozok koluna mensup bir boy olarak tanımlanır; Dîvânü Lugāti’t-Türk’te Oğuz boyları arasında anılır ve tarih içinde Halep Türkmenleri, Yeni İl, Rakka iskânları, Safevî coğrafyası ve Anadolu’nun birçok bölgesiyle ilişkilendirilir.
Adıyaman çevresinde Beydili varlığına dair çağdaş saha araştırmaları da vardır. Mehmet Nuri Şanda’nın “Geçmişten Günümüze Beydili Aşireti” çalışmasında Adıyaman’daki Beydili köyleri arasında Kâhta’ya bağlı Zeytin Köyü, merkeze bağlı Pınar Yayla Köyü ve Besni’ye bağlı Yazı Beydili Köyü zikredilir. Aynı çalışma, Beydili aşiretine dair saha verilerinin Adıyaman dâhil birçok ilde yaşayan Beydili mensuplarıyla yapılan görüşmelere dayandığını belirtir.
Kureyşan ile Beydili arasındaki ilişki konusunda ise daha dikkatli bir dil gerekir. Kibar Taş’ın OTAM’da yayımlanan çalışması, Kureyşan Aşireti/Ocağı ile 16. yüzyıldaki Kureyş Cemaati arasındaki tarihsel yakınlığı arşiv belgeleri ve sözlü kaynaklar üzerinden tartışır. Çalışmada, 1500-1501 tarihli Karaman tahririnde Kureyş Melikşah Cemaati’nin geçtiği, Halaçoğlu’nun bu cemaati Beğdili boyuna mensup gösterdiği; fakat yazarın burada ihtiyat payı bırakarak bunun coğrafî/yerleşim ilişkisiyle de açıklanabileceğini söylediği görülür.
Bu yüzden en sağlam akademik cümle şu olur: Adıyaman Aleviliğinde Kureyşan Ocağı güçlü bir seyyid/pir ocağı olarak yaşarken, bölgenin talip ve köy dokusunda Beydili başta olmak üzere Oğuz-Türkmen unsurlarının varlığı hem arşiv hem saha araştırmalarıyla desteklenmektedir. Fakat “Adıyaman Alevilerinin tamamı Kureyşanlıdır” ya da “bütün talipler yalnız Beydilidir” demek, mevcut kaynakların gösterdiğinden daha geniş bir hüküm olur.
Asıl önemli olan şudur: Adıyaman’daki Alevi köylerinin kültürel dokusunda Türkçe yer adları, Oğuz-Türkmen boy adları, ocak sistemi, dedelik kurumu ve eski göç hafızası iç içe geçmiştir. Tıpkı Tokat’ta, Çorum’da, Sivas’ta, Yozgat’ta veya Maraş çevresinde görüldüğü gibi, Alevilik burada yalnız bir inanç kimliği değil; aynı zamanda konar-göçer Türkmen geçmişinin, ocakzâde geleneğinin ve kırsal Anadolu hafızasının taşıyıcısıdır.
Kırgızistan’daki kadınla Adıyamanlı Alevi kadını yan yana koyduğumuzda gördüğümüz şey, basit bir “benzerlik” değildir. Bu, Türk dünyasının farklı coğrafyalarda başka adlarla yaşattığı ortak pratiklerin izidir: başı sarmak, bele kuşak bağlamak, kat kat giyinmek, dokumayı kimliğe dönüştürmek, rengi ve motifi hafızaya çevirmek… Biri Tanrı Dağları’nın, biri Hısn-ı Mansur’un kadınıdır; ama ikisinin üzerinde de aynı eski dünyanın sesi dolaşır.
Sonuç olarak, bu görsel bir arşiv belgesi değildir; fakat arşivi çağıran güçlü bir işarettir. Tapu tahrir defterleri, ocak şecereleri, saha araştırmaları ve halk kıyafetleri birlikte okunduğunda Adıyaman Aleviliği içinde kuvvetli bir Kureyşan–Beydili–Türkmen hattı görünür. Bu hattı ne kuru bir etnik iddiaya hapsetmek gerekir ne de görmezden gelmek. Çünkü bazen tarih, defterde kayıtlıdır; bazen de bir nenemizin başındaki örtüde.
Mehmet Özgür Ersan
Kaynakça
1. Fevzi Rençber, “Adıyaman Yöresi Alevî Ocakları”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35/35, 2013, s. 159-170.
Adıyaman’daki Ağu İçen, Kureyşan, Üryan Hızır, Seyyid Derviş Cemal, Derviş Gevr ve Memi Haciyan gibi ocakları ele alıyor.
2. Kibar Taş, “Kureyşan Aşireti’nin/Ocağı’nın 16. Asırdaki Kureyş Cemaati ile Tarihsel Bağlamdaki Yakınlığı”, OTAM, sayı 43, 2018, s. 229-246.
Kureyşan Ocağı/Aşireti ile 16. yüzyıl Kureyş Cemaati arasındaki tarihsel bağları arşiv ve sözlü kaynaklarla tartışıyor.
3. Yusuf Halaçoğlu, “Beydili”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1992.
Beydili’nin Oğuzların Bozok koluna bağlı bir boy olduğunu, Dîvânü Lugāti’t-Türk ve Reşîdüddin’deki kayıtlarını, Halep Türkmenleri ve Rakka iskânları içindeki yerini anlatıyor.
4. Mehmet Nuri Şanda, “Geçmişten Günümüze Beydili Aşireti”, Doğu Anadolu Sosyal Bilimlerde Eğilimler Dergisi, 2017.
Adıyaman’daki Beydili köyleri olarak Kâhta/Zeytin, Merkez/Pınar Yayla ve Besni/Yazı Beydili köylerini zikrediyor.
5. Mehmet Taştemir, XVI. Yüzyılda Adıyaman: Behisni, Hısn-ı Mansur, Gerger, Kâhta Sosyal ve İktisadî Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
Hısn-ı Mansur ve çevresini 16. yüzyıl tahrirleri üzerinden okumak için temel eserlerden biri. TTK kütüphane kaydında eserin 1999’da Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlandığı görülüyor.
6. Mehmet Taşdemir, Behisni, Hısn-ı Mansur, Gerger ve Kâhta Kazalarının Sosyal ve İktisadî Durumu, 1519-1563, doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 1994.
Taştemir’in TTK kitabının tez zemini; 1519-1563 arası tahrir verileri için önemli.
7. 438 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri, 937/1530, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü / Osmanlı Arşivi yayını.
1530 tarihli icmal tahrir defterleriyle bölgesel nüfus, yer adı, hasılat ve idari yapı takibi için kullanılabilir.
8. UNESCO, “Elechek, Kyrgyz female headwear: traditional knowledge and rituals”.
Kırgız kadın başlığı eleçek/elechek için temel kültürel referans; uzun beyaz kumaşın başa sarılmasıyla oluşan geleneksel kadın başlığı olarak tanımlanıyor.
Arşiv künyesi olarak ayrıca eklenebilir
* BOA, Tapu Tahrir Defteri, nr. 71 — 1519 civarı Hısn-ı Mansur/Behisni/Gerger/Kâhta kayıtları için.
* BOA, Tapu Tahrir Defteri, nr. 156 — 1530 dönemi kayıtları için.
* BOA, TD nr. 323 ve 324 — 1560 Malatya tahrirleri ve bölge bağlantıları için.
* BOA, 438 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri, 937/1530.