Dinozavrlar Yer üzündə təxminən 233–66 milyon il əvvəl, Mezozoy erasında yaşayıblar. Alimlərin fikrincə isə dünyanın ən qədim çay sistemlərindən biri hesab edilən Avstraliyadakı Finke (yerli adı ilə Larapinta) çayının drenaj sistemi təxminən 300–400 milyon il əvvələ, yəni dinozavrlardan da əvvəlki dövrə aiddir.

"Science Blog" nəşrinin yazdığına görə, Finkenin dünyanın ən qədim çayı adlandırılması müəyyən izah tələb edir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, müasir çayın özünün yaşı yüz milyonlarla il deyil. Bu yaş göstəricisi çayın yerləşdiyi drenaj sisteminə və su hövzəsinin formalaşmasına aiddir.

Çayın özü deyil, drenaj sistemi qədimdir

Geoloqların sözlərinə görə, çay yataqları daşqınlar, eroziya, çöküntülərin toplanması və tektonik proseslər nəticəsində daim dəyişir. Buna görə də Finkenin yaşı dedikdə, onun indiki məcrası deyil, həmin ərazidə milyonlarla il əvvəl formalaşmış drenaj sistemi nəzərdə tutulur.

Bu nəzəriyyəni dəstəkləyən əsas faktlardan biri çayın yuxarı axınının Mərkəzi Avstraliyadakı dağ silsilələrini kəsərək keçməsidir. Alimlər hesab edirlər ki, çay yatağı həmin dağlar yaranmamışdan əvvəl formalaşıb və sonrakı milyonilliklər ərzində eroziya nəticəsində istiqamətini qoruyub saxlayıb.

Qəti sübut hələ yoxdur

2022-ci ildə aparılan tədqiqatda Finke dünyanın ən qədim drenaj sistemlərindən biri kimi təqdim olunsa da, bu yaşın hələ də elmi hipotez olduğu vurğulanıb.

Araşdırma zamanı qədim çay çöküntülərində berillium-10 və alüminium-26 izotopları öyrənilib. Nəticələr çayın son bir neçə milyon il ərzində yatağının necə dəyişdiyini müəyyən etməyə imkan versə də, onun ilk dəfə nə vaxt formalaşdığını dəqiq göstərməyib.

İlin böyük hissəsində quruyur

Hazırda Finke klassik, daim axan çaylardan xeyli fərqlənir.

O, mövsümi su axarları kateqoriyasına daxildir. İlin böyük hissəsində çayın yatağı quru qalır, su yalnız bəzi daimi və mövsümi gölməçələrdə saxlanılır.

Güclü yağışlardan sonra bu ayrı-ayrı su hövzələri birləşir və "Finke" yenidən güclü axına malik çaya çevrilir.

Mədəni əhəmiyyət daşıyır

Finke çayı geoloji əhəmiyyəti ilə yanaşı, Avstraliyanın yerli arrernte xalqı üçün də böyük mədəni dəyərə malikdir.

Finke Gorge Milli Parkının birgə idarəetmə planında çay ənənəvi Lhere Pirnte adı ilə qeyd olunur. Təxminən Lara Pinta kimi tələffüz edilən bu ad "duzlu çay" mənasını verir.

Yerli icmalar üçün bu çay sadəcə təbii obyekt deyil, onların mədəni irsinin və tarixi landşaftının ayrılmaz hissəsi hesab olunur.