1968-ci ildə Portuqaliya diktatoru António de Oliveira Salazar ağır xəstələndikdən sonra hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmışdı.
Amma ona bunu demədilər.
O, hələ də özünü ölkənin rəhbəri hesab edirdi.
Nəticədə hər gün onun üçün xüsusi hazırlanmış qəzet nüsxələri çap olunurdu. Həmin qəzetlərdən yeni hökumətə aid xəbərlər çıxarılırdı ki, Salazar özünün hakimiyyətdən getdiyini bilməsin.
Hətta bəzi mənbələr yazır ki, Aya eniş xəbərləri də ona göstərilməmişdi.
Bu, bəlkə də dünya tarixində lider üçün ayrıca “reallıq” yaradılmasının ən məşhur nümunələrindən biridir.
Putin barədə deyilənlər
Putinlə bağlı “xüsusi xəbərlər proqramı, xüsusi televiziya” iddiası çox səslənir.
Amma sübut olunmuş fakt budur ki:
Kreml rəhbərliyi xüsusi analitik arayışlar alır.
Putinə gündəlik məruzələr təqdim olunur.
Onun aldığı məlumatların böyük hissəsinin filtrdən keçirildiyi deyilir.
Yəni onun informasiya mühiti adi vətəndaşın gördüyü mənzərədən fərqlidir.
Bu isə avtoritar sistemlərdə yeni deyil.
Stalin haqqında
Joseph Stalin dövründə yerli rəhbərlər Moskvaya tez-tez saxta statistikalar göndərirdilər.
Taxıl istehsalı şişirdilir,
sənaye göstəriciləri artırılır,
problemlər gizlədilirdi.
Nəticədə Kreml çox vaxt real vəziyyəti yox, kağız üzərindəki vəziyyəti görürdü.
Çauşesku nümunəsi
Nicolae Ceaușescu devrilməzdən az əvvəl hər şeyin yaxşı getdiyinə inanırdı.
Ətrafındakılar ona yalnız müsbət məlumat verirdi.
Televiziya yalnız uğurlardan danışırdı.
Amma küçələrdə artıq inqilab başlamışdı.
O, reallıqla üz-üzə gələndə artıq gec idi.
Tarixin ironiyası
Diktatorlar senzura qururlar ki, xalq həqiqəti bilməsin.
Amma bir müddətdən sonra vəziyyət dəyişir.
Həqiqəti bilməyən xalq yox, elə rəhbərin özü olur.
Çünki hamı ona xoşuna gələn xəbərləri çatdırır.
Hakimiyyət nə qədər mərkəzləşirsə, reallıq bir o qədər uzaqlaşır.
İndi isə sual:
Azərbaycanda hər şeyin yaxşı olduğunu deyirlər.
Bunu deyən kimdir?
Rəsmi hesabatlar.
Televiziyalar. Media.
Statistik rəqəmlər.
Bəs başqa bir sual verək:
ölkədə hər şey yaxşıdırsa,
niyə insanlar bunu hiss etmir?
Əgər iqtisadiyyat inkişaf edirsə,
niyə fəhlə maaşını ala bilmir?
Əgər sabitlik varsa,
niyə narazılıq artır?
Çünki aşağı səviyyədə problem var.
Orta səviyyədə problem yumşaldılır.
Yuxarıya çatanda isə problem “uğura” çevrilir.
Beləliklə iki paralel reallıq yaranır:
birincisi — insanların yaşadığı reallıq
ikincisi — rəhbərliyə təqdim olunan reallıq
Ən təhlükəli məqam budur:
bu iki reallıq arasındakı fərq böyüdükcə
idarəetmə zəifləyir.
Çünki qərarlar faktlara yox,
filtrlənmiş məlumatlara əsaslanır.
Bu artıq siyasət məsələsi deyil.
Bu, idarəetmə böhranıdır.
Və ən sərt sual:
ölkəni real vəziyyətə görə idarə edirlər,
yoxsa hazırlanmış hesabatlara görə?
Əgər ikinci variant doğrudursa,
onda problem təkcə iqtisadiyyat deyil.
Problem — reallıq hissinin itirilməsidir.
Tarix isə çox qəddardır.
Reallığı görməyən sistemlər
bir gün reallığın içində dağılır.
Bu yazını tənqid üçün yox, xəbərdarlıq üçün yazdım.
Anlayışla qarşıladığınıza görə təşəkkür edirəm...
Elbeyi Hesenli
TEREF