29 iyun 1927-ci ildə məşhur Solvay Konfransının hazırlıqları gedirdi – o konfrans ki, Albert Eynşteyn və Nils Bor kvant fizikasının, yəni kainatın təsadüflərdən ibarət olub-olmamasının fəlsəfi davasını aparırdılar.
Zərlərin Fəlsəfəsi: Eynşteyn, Bor və Alqoritmlər
Tam 99 il əvvəl bu günlərdə fizika dünyası tarixinin ən böyük intellektual böhranını yaşayırdı. Tezliklə Brüsseldə bir araya gələcək dahi beyinlər kainatın fundamentini müzakirə edəcəkdilər. Albert Eynşteyn kvant mexanikasının gətirdiyi qeyri-müəyyənliyə qətiyyətlə etiraz edib o məşhur cümləsini qururdu: "Tanrı kainatla zər oynamır". Nils Borun cavabı isə eyni dərəcədə kəsərli idi: "Eynşteyn, Tanrıya nə edəcəyini diktə etməyi dayandır".
Eynşteyn kainatın tam bir riyazi nizam və determinizm (səbəb-nəticə əlaqəsi) içində olduğuna inanırdı; hər şey hesablana bilən olmalı idi. Bu gün biz eyni davanı tamam başqa bir cəbhədə yaşayırıq: Süni İntellekt əsrində.
Alqoritmlər bizim üçün hər şeyi proqnozlaşdırmağa, insan davranışını riyazi qəliblərə salmağa çalışır. Onlar bizə Eynşteynin xəyal etdiyi o qüsursuz, hesablana bilən dünyanı vəd edirlər. Amma insan ruhu Nils Borun kvant dünyası kimidir – təsadüflərlə, gözlənilməz hisslərlə və heç bir riyazi düstura sığmayan intuisiyalarla doludur. Bizi rəqəmsal maşınlardan ayıran şey də məhz bu hesablana bilməyən tərəfimizdir. Çünki həyat alqoritmlərin yazdığı düzxətli ssenari deyil, Borun dediyi kimi, o ecazkar və sirli təsadüflərin özüdür.
***
Bu foto sadəcə alimlərin yan-yana dayandığı sıradan bir qrup şəkli deyil. Diqqətlə baxanda fotonun daxili dramaturgiyasını oxumaq olur:
Mərkəzdəki Cəbhə: Albert Eynşteyn düz ortada əyləşib. Onun oturuşunda və baxışlarında o dövr kvant fizikasının gətirdiyi "təsadüflər" ideyasına qarşı daxili bir etiraz, təmkinli bir narahatlıq hiss olunur.
İntellektual Sızma: Nils Bor isə bir az daha arxa sırada, sanki hər an Eynşteynin o determinist dünyagörüşünü sarsıtmağa hazır bir intellektual enerji ilə dayanıb.
Kvantın Doğuluşu: Fotodakı 29 alimdən 17-si artıq Nobel mükafatı almışdı (və ya sonradan alacaqdı). Mariya Küri, Maks Plank, Verner Heyzenberq... Hamısı oradadır.
İbrahim Nebioğlu