Türk dünyasının zəngin mədəni irsində elə şəxsiyyətlər vardır ki, onların adı yalnız bir xalqın deyil, bütün türk xalqlarının ortaq mənəvi sərvəti kimi qəbul edilir. Bəşər sivilizasiyasının inkişaf tarixində elə görkəmli şəxsiyyətlər yetişmişdir ki, onların yaratdığı zəngin mənəvi irs zaman və məkan sərhədlərini aşaraq müxtəlif xalqların ortaq mədəni sərvətinə çevrilmişdir. Belə şəxsiyyətlər yalnız yaşadıqları dövrün deyil, sonrakı əsrlərin də ictimai fikrinə, ədəbiyyatına, dilinə və mədəniyyətinə istiqamət vermiş, mənəvi dəyərlərin formalaşmasında mühüm rol oynamışlar. Türk dünyasının böyük mütəfəkkirləri sırasında xüsusi yer tutan Əlişir Nəvai də məhz bu cür nadir şəxsiyyətlərdəndir. Onun zəngin ədəbi irsi, humanist dünyagörüşü, dövlətçilik fəaliyyəti və ana dilinə sonsuz məhəbbəti əsrlər boyu öz əhəmiyyətini itirməmiş, bu gün də türk xalqlarının ortaq mədəni yaddaşının ayrılmaz hissəsi kimi yaşayır. XV əsr türk-islam mədəniyyətinin intibah dövrü kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə elm, fəlsəfə, incəsənət və ədəbiyyat sahələrində mühüm nailiyyətlər əldə edilmiş, bir sıra böyük sənətkarlar dünya mədəniyyətinin inkişafına əvəzsiz töhfələr vermişlər. Həmin dövrün ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Əlişir Nəvai öz yaradıcılığı ilə türk dilinin bədii-estetik imkanlarını nümayiş etdirmiş, ana dilində yüksək sənət nümunələrinin yaradılmasının mümkünlüyünü sübut etmişdir. O, yalnız qüdrətli şair deyil, həm də filosof, dilçi, dövlət xadimi, xeyriyyəçi və maarifçi kimi çoxşaxəli fəaliyyət göstərmişdir. Əlişir Nəvai yaradıcılığının əsas ideya istiqamətlərini insanpərvərlik, mənəvi kamillik, elmə və biliyə hörmət, ədalət, vətən sevgisi, dostluq, xeyirxahlıq və ana dilinə bağlılıq təşkil edir. Onun əsərlərində insanın mənəvi yüksəlişi cəmiyyətin tərəqqisinin başlıca şərti kimi təqdim edilir. Nəvai hesab edirdi ki, yalnız yüksək əxlaqa malik insan cəmiyyətə fayda verə bilər. Bu baxımdan onun irsi təkcə bədii-estetik deyil, həm də mühüm fəlsəfi və tərbiyəvi dəyərə malikdir. Türk xalqlarının ortaq tarixi və mədəni irsi haqqında danışarkən Əlişir Nəvainin adı xüsusi ehtiramla çəkilir. Onun əsərləri müxtəlif türk xalqları arasında mədəni yaxınlığın, ortaq dil və mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət etmişdir. Azərbaycan ədəbi mühitində də Nəvai irsi böyük maraq doğurmuş, klassik şairlər onun sənətkarlıq məktəbindən bəhrələnmiş, humanist ideyalarını davam etdirmişlər. Bu mənada Əlişir Nəvai yalnız özbək xalqının deyil, bütün türk dünyasının ortaq ədəbi və mənəvi sərvəti hesab olunur. Müasir qloballaşma şəraitində milli kimliyin, ana dilinin və mənəvi dəyərlərin qorunması hər zamankından daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. İnformasiya texnologiyalarının sürətlə inkişaf etdiyi, müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirinin gücləndiyi bir dövrdə klassik irsin öyrənilməsi gənc nəslin milli-mənəvi tərbiyəsində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Əlişir Nəvainin yaradıcılığı yalnız tarixi baxımdan deyil, həm də müasir dövrün sosial, mədəni və mənəvi problemlərinin dərk edilməsində aktual mənbə kimi çıxış edir. Onun irəli sürdüyü humanizm, ədalət, elmə bağlılıq və mənəvi kamillik ideyaları bu gün də öz dəyərini qoruyur və cəmiyyət üçün əhəmiyyətini itirmir. Məqalənin məqsədi Əlişir Nəvainin türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti kimi əhəmiyyətini, onun dil, ədəbiyyat və mədəniyyət qarşısındakı xidmətlərini, eləcə də yaradıcılığının müasir dövrdə aktuallığını elmi-publisistik aspektdən təhlil etməkdir. Eyni zamanda, Nəvai irsinin bugünkü türk dünyasının mənəvi birliyinin möhkəmləndirilməsində oynadığı rol və gələcək nəsillərin milli-mənəvi tərbiyəsindəki əhəmiyyəti diqqət mərkəzində saxlanılır. XV əsrin görkəmli şairi, mütəfəkkiri, dövlət xadimi və böyük humanisti Əlişir Nəvai yaratdığı ölməz əsərləri, dilə və ədəbiyyata verdiyi misilsiz töhfələr sayəsində türk-islam mədəniyyətinin ən parlaq simalarından biri kimi tarixdə əbədi yer tutmuşdur. Nəvai öz yaradıcılığı ilə göstərdi ki, türk dili yüksək bədii-estetik imkanlara malikdir və dünya ədəbiyyatının ən kamil nümunələrini bu dildə yaratmaq mümkündür.
Əlişir Nəvai 1441-ci ildə Heratda anadan olmuş, zəngin təhsil almış, həm dövlət idarəçiliyində, həm də ədəbi yaradıcılıqda böyük uğurlar qazanmışdır. O, ömrünü xalqın rifahına, elmin, maarifin və mədəniyyətin inkişafına həsr etmiş, mədrəsələrin, kitabxanaların və xeyriyyə müəssisələrinin yaradılmasına dəstək vermişdir. Bu xüsusiyyətlər onu yalnız böyük şair deyil, həm də uzaqgörən dövlət xadimi kimi tanıdır. Əlişir Nəvainin ən böyük xidmətlərindən biri türk dilinin nüfuzunu yüksəltməsi olmuşdur. Onun "Mühakimətül-lüğəteyn" əsəri türk dilinin zənginliyini elmi əsaslarla nümayiş etdirən qiymətli dilçilik abidəsidir. Nəvai bu əsərində ana dilinin ifadə imkanlarını yüksək qiymətləndirərək sübut etmişdir ki, türk dili də ən mürəkkəb bədii və fəlsəfi fikirləri ifadə etməyə qadirdir. Bu baxımdan o, türk xalqlarında milli dil şüurunun formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Şairin "Xəmsə"si dünya ədəbiyyatının nadir incilərindən hesab olunur. Bu əsərlərdə sevgi, ədalət, mərhəmət, dostluq, insan ləyaqəti və kamillik ideyaları yüksək sənətkarlıqla tərənnüm edilir. Nəvai insanı kainatın ən qiymətli varlığı hesab edir, onun mənəvi saflığını və vicdanını hər cür sərvətdən üstün tutur. Bu ideyalar əsrlər keçsə də, bu gün də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Əlişir Nəvainin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatına da güclü təsir göstərmişdir. Xüsusilə klassik Azərbaycan poeziyasında onun sənətkarlıq ənənələri, humanist düşüncələri və ana dilinə məhəbbəti aydın şəkildə hiss olunur. Bu mənəvi yaxınlıq türk xalqlarının ortaq ədəbi köklərə malik olduğunu bir daha təsdiqləyir. Müasir dövrdə qloballaşma şəraitində milli-mənəvi dəyərlərin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənc nəslin milli kimlik, ana dili və mənəvi irsə bağlılıq ruhunda yetişdirilməsi üçün Əlişir Nəvainin əsərləri qiymətli mənbədir. Onun yaradıcılığında vətən sevgisi, elmə hörmət, ədalətə sədaqət və insanpərvərlik kimi ali dəyərlər ön plana çəkilir. Bu baxımdan Nəvai irsi yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də gələcəyə istiqamət verən mənəvi məktəbdir. Bu gün türk dövlətləri arasında mədəni əməkdaşlığın genişlənməsi, ortaq tarix və ədəbiyyatın öyrənilməsi Əlişir Nəvai irsinin daha dərindən araşdırılmasını zəruri edir. Onun əsərlərinin yeni nəşrlərinin hazırlanması, müxtəlif dillərə tərcümə olunması, beynəlxalq konfrans və elmi tədqiqatların təşkili türk dünyasının mədəni inteqrasiyasına mühüm töhfə verir. Əlişir Nəvai yalnız öz dövrünün deyil, bütün zamanların böyük mütəfəkkirlərindən biridir. Onun zəngin ədəbi irsi türk xalqlarının ortaq mənəvi sərvəti kimi yaşayır və gələcək nəsillərə yüksək mənəvi dəyərlər aşılayır. Nəvainin irsi göstərir ki, dilini, mədəniyyətini və mənəviyyatını qoruyan xalq gələcəyini də inamla qurur. Bu səbəbdən Əlişir Nəvai irsinin öyrənilməsi və təbliği bu gün də öz aktuallığını qoruyan mühüm mədəni və mənəvi vəzifələrdən biridir. Əlişir Nəvai yalnız XV əsrin böyük şairi deyil, həm də türk dünyasının mədəni, mənəvi və elmi inkişaf tarixində silinməz iz qoymuş görkəmli şəxsiyyətdir. Onun zəngin ədəbi irsi, humanist dünyagörüşü, ana dilinə sonsuz məhəbbəti və dövlətçilik fəaliyyəti əsrlər boyu öz aktuallığını qorumuş, müxtəlif türk xalqlarının ortaq mənəvi dəyərlərinin formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. Nəvainin yaratdığı əsərlər zamanın sınağından uğurla çıxaraq bu gün də dünya ədəbiyyatının ən qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Əlişir Nəvainin zəngin ədəbi irsi türk xalqlarının ortaq mədəni sərvətinin ən qiymətli nümunələrindəndir. O, ömrü boyu türkcənin (çağatay türkcəsinin) bədii imkanlarını inkişaf etdirmək məqsədilə müxtəlif janrlarda onlarla əsər qələmə almışdır. Onun əsərlərində humanizm, ədalət, elm, mənəvi kamillik, sevgi, vətənpərvərlik və insan ləyaqəti kimi ümumbəşəri ideyalar əsas yer tutur. Əlişir Nəvainin ən möhtəşəm yaradıcılıq nümunəsi "Xəmsə" hesab olunur. Bu əsər beş böyük məsnəvidən ibarətdir və türk ədəbiyyatında ana dilində yazılmış ilk "Xəmsə" kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buraya aşağıdakı əsərlər daxildir:
"Heyrətül-əbrar" – insanın mənəvi kamilliyi, ədalət, vicdan və xeyirxahlıq ideyalarını əks etdirən fəlsəfi-didaktik poemadır.
"Fərhad və Şirin" – saf məhəbbəti, sədaqəti, zəhmətsevərliyi və fədakarlığı tərənnüm edən məşhur romantik poemadır.
"Leyli və Məcnun" – ilahi və ülvi sevginin, mənəvi saflığın və sədaqətin bədii ifadəsidir.
"Səbəyi-Səyyar" ("Yeddi səyyar") – hikmətamiz hekayələr vasitəsilə insan əxlaqını, həyatın mənasını və cəmiyyətin mənəvi problemlərini əks etdirən əsərdir.
"Səddi-İsgəndəri" – ədalətli hökmdar ideyasını, elmə və müdrikliyə verilən yüksək dəyəri tərənnüm edən fəlsəfi poemadır.
Əlişir Nəvainin elmi yaradıcılığında xüsusi yer tutan "Mühakimətül-lüğəteyn" əsəri türk dilçiliyinin klassik nümunələrindən hesab olunur. Müəllif bu əsərdə türk dili ilə fars dilini müqayisə edərək türk dilinin zəngin söz ehtiyatını, ifadə imkanlarını və bədii gücünü əsaslandırmışdır. Bu əsər türk xalqlarında milli dil şüurunun formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir.
Nəvainin "Məcalisün-nəfais" əsəri Şərq ədəbiyyatında yazılmış ilk təzkirələrdən biri sayılır. Burada müəllif dövrünün şair və alimləri haqqında qiymətli məlumatlar vermiş, ədəbi mühitin öyrənilməsi üçün mühüm tarixi mənbə yaratmışdır.
Onun "Lisanüt-teyr" ("Quş dili") əsəri dərin fəlsəfi məzmuna malik alleqorik poemadır. Əsərdə insanın mənəvi kamilliyə aparan yolu rəmzi obrazlar vasitəsilə təsvir edilir.
Bundan başqa, Əlişir Nəvai "Nəsayimül-məhəbbət", "Mizanül-övzan", "Münşəat", "Vəqfiyyə", "Tarixi-müluki-Əcəm" və "Tarixi-ənbiya və hükəma" kimi elmi, tarixi, dilçilik və dini-fəlsəfi əsərlərin də müəllifidir. Bu əsərlər onun yalnız qüdrətli şair deyil, həm də tarixçi, dilçi, ədəbiyyatşünas və mütəfəkkir olduğunu göstərir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığı türk xalqlarının ortaq ədəbi irsinin formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır. Onun əsərlərində ifadə olunan humanizm, ədalət, elmə bağlılıq, ana dilinə məhəbbət və mənəvi kamillik ideyaları bu gün də aktuallığını qoruyur. Məhz buna görə də Nəvai irsi yalnız klassik ədəbiyyat nümunəsi deyil, həm də müasir dövrdə milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və türk dünyasının mədəni birliyinin möhkəmlənməsinə xidmət edən zəngin mənəvi xəzinədir. Əlişir Nəvai türk dilinin zəngin ifadə imkanlarını yüksək sənətkarlıqla nümayiş etdirərək sübut etmişdir ki, ana dili hər bir xalqın milli kimliyinin, mənəvi yaddaşının və mədəni varlığının əsas dayağıdır. Onun dil uğrunda apardığı mübarizə təkcə öz dövrü üçün deyil, sonrakı əsrlərdə də türk xalqlarının milli özünüdərk prosesinə mühüm təsir göstərmişdir. Bu baxımdan Nəvainin irsi bu gün də ana dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində dəyərli örnək kimi qiymətləndirilməlidir. Şairin əsərlərində əksini tapan humanizm, ədalət, mərhəmət, elmə hörmət, insan ləyaqəti, vətən sevgisi və mənəvi kamillik kimi ideyalar müasir dünyanın da əsas mənəvi ehtiyacları sırasındadır. Texnoloji inkişafın sürətləndiyi, qloballaşmanın müxtəlif mədəni təsirlər yaratdığı indiki dövrdə insanın mənəvi dəyərlərə bağlı qalması daha da aktuallaşmışdır. Bu baxımdan Əlişir Nəvainin irsi yalnız tarixi əhəmiyyət daşımır, həm də müasir cəmiyyət üçün mühüm mənəvi istiqamətverici rol oynayır. Onun əsərlərində təbliğ edilən dəyərlər insanları qarşılıqlı hörmətə, sülhə, tolerantlığa, elmə və yüksək əxlaqa səsləyir. Türk dünyasının mədəni inteqrasiyası və ortaq kimlik şüurunun möhkəmləndirilməsi baxımından da Əlişir Nəvai irsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Müxtəlif türk xalqlarının ədəbi və mədəni əlaqələrinin inkişafında onun yaradıcılığı ortaq mənəvi körpü rolunu oynayır. Bu irsin dərindən öyrənilməsi, elmi tədqiqi, təbliği və gənc nəslə çatdırılması türk dünyasının ortaq tarixi və mədəni yaddaşının qorunmasına mühüm töhfə verir. Azərbaycan və digər türk dövlətlərində Əlişir Nəvainin yaradıcılığına göstərilən maraq, onun əsərlərinin nəşri, tədqiqi və tərcüməsi, eləcə də beynəlxalq konfrans və elmi tədbirlərdə irsinin araşdırılması böyük mütəfəkkirin ideyalarının bu gün də yaşadığını göstərir. Bu fakt bir daha sübut edir ki, böyük şəxsiyyətlərin yaratdığı mənəvi sərvət heç zaman öz dəyərini itirmir, əksinə, zaman keçdikcə daha geniş məna kəsb edir və yeni nəsillər üçün ilham mənbəyinə çevrilir. Əlişir Nəvainin irsi milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, ana dilinə sevginin gücləndirilməsi, gənclərin vətənpərvərlik və humanizm ruhunda tərbiyə olunması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onun yaradıcılığı göstərir ki, cəmiyyətin inkişafı yalnız iqtisadi və texnoloji tərəqqi ilə deyil, eyni zamanda yüksək mənəviyyat, elm, ədalət və mədəniyyətlə mümkündür. Bu ideyalar XXI əsrdə də öz aktuallığını saxlayır və bəşəriyyət üçün mühüm əxlaqi dəyər olaraq qalır. Əlişir Nəvai türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti, klassik ədəbiyyatın ölməz nümayəndəsi və ümumbəşəri humanist ideyaların daşıyıcısı kimi daim yaşayacaqdır. Onun yaratdığı zəngin irs yalnız keçmişin qiymətli yadigarı deyil, həm də gələcəyin mənəvi inkişafına xidmət edən tükənməz xəzinədir. Bu irsin sistemli şəkildə öyrənilməsi, müasir elmi yanaşmalar əsasında araşdırılması, təhsil və mədəniyyət mühitində geniş təbliği türk xalqları arasında mənəvi birliyin möhkəmlənməsinə, ortaq mədəni irsin qorunmasına və gələcək nəsillərin milli-mənəvi dəyərlərə bağlı yetişməsinə mühüm töhfə verəcəkdir. Məhz buna görə də Əlişir Nəvai irsi yalnız klassik ədəbiyyatın deyil, bütövlükdə türk sivilizasiyasının ən böyük mənəvi sərvətlərindən biri kimi daim yüksək dəyərləndirilməli, öyrənilməli və yaşadılmalıdır.




Əlişir Nəvai – Türk Dünyasının Sönməz İşığı

Əsrləri aşaraq gələn bir nida,
Türkün qəlbindədir müqəddəs səda.
Sözün ucalığı, elmin şöhrəti,
Nəvai adında tapdı qüdrəti.
Qələmi nur saçdı könüllərə o,
Haqqın işığını gətirdi çox-çox.
Ana dilimizi ucaltdı hər an,
Əbədi zirvədə qaldı qəhrəman.
Çağatay türkcəsi səsində açdı gül,
Hikmətdən hörüldü hər misra, hər gül.
Sözlə körpü saldı eldən-elə o,
Türkün ürəyinə çevrildi nur ocağı.
"Xəmsə"si əsrlər boyu yaşayır,
Hər misra insanı kamilləşdirir.
"Leyli və Məcnun", "Fərhad və Şirin",
Sevginin nəğməsi, əbədi sərin.
"Heyrətül-əbrar" hikmət danışır,
Ədalət yolunda çıraq alışır.
"Səddi-İsgəndəri" müdriklik səsi,
Zamanı aşaraq gəlir nəfəsi.
Dilə ucalıq verən müdrik insan sən,
Türkün qürurusan bu gün də hər yerdən.
"Mühakimətül-lüğəteyn" söylədi açıq:
Ana dilindədir millətin varlıq.
Bu gün də çağırır bizi hər misran,
Birliyə, elmə, saf vicdana hər an.
Sənin irsin bizim mənəvi tacımız,
Əbədi yaşayır müqəddəs adımız.
Türk eli bir olsun, ürəklər birləşsin,
Qardaşlıq çırağı daim gur yansın.
Nəvai yolunda addımladıqca biz,
İşıqlı olacaq sabahımız, sözsüz.
Ey böyük mütəfəkkir, ey söz sultanı,
Əbədi yaşayır uca ünvanın.
Türk dünyasının ortaq sərvətisən sən,
Əlişir Nəvai – qəlblərdə əbədi məskən.
Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
TEREF