Unudulmuş Soyuq Müharibə Gərginliyi: SSRİ və Türkiyə (1946–1953)
İkinci Dünya Müharibəsindən dərhal sonra SSRİ ilə Türkiyə arasındakı münasibətlər kəskin şəkildə pisləşdi. 1945–1946-cı illərdə Sovet rəhbərliyi şərqi Türkiyəyə - əsasən Qars və Ərdəhan bölgələrinə ərazi iddiaları irəli sürdü.
Bu tələblərin təşəbbüskarı Lavrenti Beriya idi. O, tarixən Gürcüstan və Ermənistana məxsus olan bu torpaqların 19-cu və 20-ci əsrin əvvəllərində Rusiya tərəfindən Osmanlı İmperiyasına itirildiyini və buna görə də Sovet İttifaqına "qaytarılmalı" olduğunu iddia etdi.
Bundan əlavə, SSRİ Bosfor və Dardanel boğazları ilə bağlı Türkiyəyə təzyiq göstərərək Montrö Konvensiyasının yenidən nəzərdən keçirilməsini və boğazlarda Sovet hərbi mövcudluğunu tələb etdi. Ankara üçün bu, onun suverenliyinə birbaşa təhdid kimi qəbul edildi.
Bu iddialar Türkiyə üçün şok oldu. Müharibədən əvvəl böyük dövlətlər arasında tarazlığı qorumağa çalışsa da, Sovet təzyiqi Türkiyəni ABŞ və Böyük Britaniya ilə kəskin yaxınlaşmaya sövq etdi, Truman Doktrinasında (1947) bir amil oldu və Türkiyənin 1952-ci ildə NATO-ya qoşulmasına səbəb oldu.
Əslində, Türkiyənin Qərb düşərgəsindəki yerini təmin etməyə kömək edən məhz Sovet tələbləri idi.
1953-cü ildə Stalinin ölümündən sonra Moskva tonunu kəskin şəkildə dəyişdirdi. Malenkov və Xruşşovun dövründə SSRİ rəsmi olaraq ərazi iddialarından imtina etdi, "torpaqların geri qaytarılması" mövzusu səssizcə unuduldu və Türkiyə ilə münasibətlər tədricən normallaşdı.
Heç bir üzr istəmədi və ya möhtəşəm bəyanatlar gəlmədi - onlar sadəcə israr etməyi dayandırdılar. Demək olar ki, unudulmuş bu münaqişə Soyuq Müharibənin ilk ciddi böhranlarından birinə çevrildi, Stalinin sərt siyasətinin neytral ölkələri Qərbə necə yönəltdiyini nümayiş etdirdi və Yaxın Şərq və Qara dəniz bölgəsinin onilliklər üçün geosiyasi xəritəsini əsasən müəyyən etdi.
Tarix ironikdir: SSRİ "tarixi ədalət" tələb etdi və nəticədə cənub sərhədində NATO üzvü olan bir ölkə ilə qarşılaşdı.
Rəşid Ziyatdinov
TEREF