Çerkesler, Kurtuluş Savaşı'nda hem Kuvâ-yi Milliye'nin kuruluşunda hem de düzenli ordunun örgütlenmesinde kritik roller üstlenmiştir. Biga ve çevresinde işgallere karşı ilk silahlı direnişleri başlatan Çerkez Ethem ve Kuvâ-yi Seyyâre gibi birliklerle cephelerde savaşmışlar, bağımsızlık mücadelesine önderlik etmişlerdir.
AMASYA GENELGESİ'Nİ HAZIRLAYANLAR VE İMZALAYANLAR
Amasya Genelgesi'ni hazırlanmasında ve imzalanmasında görev alan 9 kişiden 5'i Çerkes'tir. Bunlar Hüseyin Rauf Orbay (Amasya genelgesinin metninin hazırlanması ve imzalanması), İbrahim Süreyya Yiğit, Ali Fuat Cebesoy, Bekir Sami Kunduk (17. Kolordu Kumandan Vekili - Amasya Genelgesi'nin Uygulama ve yürütme görevi), Cemil Cahit Toydemir (Amasya Genelgesi imzalanırken komuta ettiği 5. Kafkas Tümeniyle Amasya ve çevresinin güvenliğini sağlama görevi.)
SİVAS KONGRESİ
Sivas Kongresi'ne katılan 38 delegeden 12'si Çerkes'tir. Bunlar:
Hüseyin Rauf Orbay, Bekir Sami Kunduk, Hakkı Behiç Bey, İbrahim Süreyya Bey, Emir Marşan Paşa, Ömer Mümtaz Tanbiy, Hikmet Boran Bey, Muzaffer Kılıç Bey, Osman Nuri Tufan Bey, Rize delegesi Osman Bey, Manyaslı Yusuf Bey, Uzunyaylalı Kamil Polat Bey.
HEYET-İ TEMSİLİYYE (TEMSİL HEYETİ)
Sivas Kongresi’nde Heyet-i Temsiliyye üyeliğine seçilmiş 11 üyeden Hüseyin Rauf Orbay, Bekir Sami Kunduk, İbrahim Süreyya Yiğit, Ömer Mümtaz Tanbiy ve Hakkı Behiç Beyler olmak üzere 5 üye Çerkes'tir.
Heyet-i Temsiliye’nin Ankara’ya geldiği tarihlerde 6 önemli askeri birliğin komutanı Çerkes'tir. Bunlar: 14. Kolordu Kumandanı (Met Cunatuka) Yusuf İzzet Paşa, 56. Tümen Kumandanı Miralay Bekir Sami Bey, 20. Tümen Kumandanı Mahmut Hendek Bey, 5. Kafkas Tümeni Kumandanı Yarbay Cemil Cahit Toydemir Bey ve 9. Kafkas Tümeni Kumandanı Aşir Bey.
İLK KURŞUN KÖYÜ
İzmir'in Ödemiş ilçesinde, silahlanarak Yunan'a "dur" diyen ilk köy bir Çerkes köyüdür. Bu köye Cumhuriyet kurulduktan sonra "İlk Kurşun Köyü" denmiştir.
HÜSEYİN RAUF ORBAY
I. Balkan Savaşı sırasında Yunan donanması Çanakkale'yi abluka altına alınca Akdeniz'e Hamidiye adlı bir gemiyle açılmış ve tarihin ilk korsan kruvarzör harekatını gerçekleştirerek Sırbistan'da askeri tesisleri bombalayıp düşmana ait savaş gemilerini batırmıştır. böylece Çanakkale ağzındaki düşman baskısını azaltmış ve bu başarısı sayesinde kendisine "Hamidiye Kahramanı" unvanı verilmiştir.
Rauf Orbay'ın Amasya Genelgesi metninin hazırlanmasında önemli katkıları vardır. Metni imzalayan 5 kişiden biridir. Erzurum ve Sivas Kongrelerinin hazırlanmasında ve organizasyonunda önemli rolü vardır. TBMM'nin kurulmasında büyük katkıları vardır. Kendisi gibi bir Çerkes olan ve Teşkilat-ı Mahsusa'nın kurucularından olan Kuşçubaşı Eşref Sencer'in çiftliğinde ilk Kuva-i Milliye hareketinin ve Çerkes Ethem'in yönettiği Kuva-i Seyyare Ordusunun hazırlanmasını organize etmiştir. 13 Temmuz 1922-13 Ağustos 1923 tarihleri arasında arasında 204 milletvekilinin 197'sinin oyunu alarak başbakanlık yapmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk başbakanları arasındadır. İsmet İnönü'nün Lozan'daki pasif tavrına büyük tepki verdiği için İsmet İnönü ile ilişkileri kopmuş, bunun üzerine Atatürk'ün isteğiyle Başbakanlıktan istifa etmiştir.
(MİRLİVA) HALİT KARSIALAN PAŞA (DELİ HALİT PAŞA)
Erzincan, Erzurum, Kars ve Ardahan'ın düşman işgalinden kurtarılmasında başat rolü olup "Karsıalan" soyadını Kars'tan Rus ordusunu çıkarması sayesinde almıştır. Erzincan'da bir çok semt, mahalle ve sokağa onun adı verilerek anısı yaşatılmıştır. 12. Grup Komutanı olarak, kaybedilen Kütahya ve Eskişehir'in kurtarılma savaşlarını kazanmış ve Sakarya Savaşı'nda önemli başarılara imza atmıştır. Sakarya Savaşı'nda 12. Grup Komutanlığı yapmış olan Çerkes Halit Paşa elindeki iki tabancayla cepheden kaçan askerleri vuracağını söylemiş ve bizzat bunu uygulamasıyla da "Deli" lakabı almıştır. Çerkes Halit Paşa'nın Sakarya Savaşı'nın kazanılmasında rolü büyüktür. Büyük Taaruz'un akabinde, 12 Eylül 1922'de Mudanya'dan Yunan Ordusunu çıkarmış ve Yunan 11. Tümenini, tümenin komutanı Tümgeneral Nikolaos Kladas ile beraber esir almıştır. Gemlik, Mudanya ve Bandırma'yı düşman işgalinden kurtarmıştır. I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı sırasında Gümüş Liyakat, Gümüş İmtiyaz, Altın Liyakat, Altın İmtiyaz, 3.Rütbeden Kılıçlı Osmanlı ve İstiklal Madalyası almıştır. Askeri başarılarından dolayı Mirliva ünvanına sahiptir.
ALİ FUAT CEBESOY
Amasya Genelgesi'nin metnine imza atan 4 kişiden biridir. İlk Batı Cephesi komutanıdır. Çerkes Ethem ile birlikte komuta ettiği Gediz Savaşında Yunan Ordusunun Gediz'den Uşak hattına geri çekilmesini sağlamıştır. Gediz Savaşı'nın ardından Moskova'ya büyükelçi olarak gitmiş ve Rusya ile Doğu sınırımızı oluşturan Moskova Antlaşması'nın zemini hazırlamıştır. (Anne tarafından Çerkes'tir. Çerkes Hafız Paşa'nın kızı Ayşe Sıdıka Hanım'ın torunudur.)
ÇERKES EKREM BEY
Kuva-i Milliye önderi Canbulatoğlu Çerkes Ekrem Bey, 1864 Büyük Kafkas Çerkes sürgününde Kuzey Kafkasya'nın Soçi bölgesinden sürülerek Samsun’a gelen
ve Kavak nahiyesine bağlı Karlı köyünü kurarak yerleşen Çerkes Kamlat Berzeg soyundan gelen bir ailenin çocuğudur. 1887 yılında Karlı köyünde doğdu. Canbulat Bey’in oğludur. Annesi Kafkasya doğumlu Zabıthan’dır.
Mütareke Dönemi’nde Samsun-Amasya-Tokat bölgesindeki Rum-Pontus çetelerine karşı verdiği mücadele ile tanındı. Kavak nahiyesindeki Çerkes köylerindeki gençlerden oluşturduğu 200 kişilik süvari birliğiyle Rum-Pontus çetelerine ve Samsun ve Merzifon’a geçen İngilizlere karşı büyük mücadelelerde bulundu.
Atatürk Samsun'a 9. Ordu Müfettişi olarak 19 Mayıs 1919'da gönderilmeden önce, Rumlarla mücadele eden Kuva-i Milliye'nin başında Samsun'un ilk ve en büyük Kuva-i Milliyesi olan Çerkes Ekrem'in çetesi vardı.
19 Mayıs 1919 öncesinde Çerkes Ekrem Bey (Canbolatoğlu) Samsun'da kurduğu çetesi ile Rumlara amansız darbeler indirdi. Samsun ile İç Anadolu arasındaki bağlantı yollarının güvenliğini sağladı, Rum çetelerini bu bölgeye yaklaştırmadı. Çiftliğindeki 200 atlısıyla çetelere baskınlar yaparak çeteleri dağıttı ve silahlara el koydu. Samsun ile Merzifon arasına olduğu gibi hakim bulunuyordu.
19 mayısta Anadoluya çıkan yolu temizleyen kişiydi. Atatürk Havza'ya giderken Kavak'a uğradığı zaman kendisini karşılayanların başında Çerkes Ekrem Bey bulunmuştur. Atatürk'ün Havza'ya kadarki yolculuğunun güvenliğini sağladı.
Büstü Samsun sahilinde Bandırma vapuru çıkışında, yürüme yolu güzergahındadır.
ŞAHİN BEY (ÇERKES MEHMET SAİT BEY)
Asıl adı Çerkes Mehmet Sait Bey'dir. Şahin Bey ise lakabıdır. Antep fatihidir. Gaziantep'in düşman işgalinden kurtuluşunda başat role sahiptir. Gaziantep'te bir çok sokağa, mahalleye ve semte, onun anısını yaşatmak için "Şahin Bey" adı verilmiştir.
ASLAN (TOGUZATA) BEY
Maraş fatihi olarak tanınır. Kahramanmaraş'ın düşman işgalinden kurtuluşunda başat rolü olan bir Kuvva-i Milliye lideridir.
ÇERKES ETHEM
I. Dünya Savaşı'nda İngilizlere karşı kazanılan Kut'ül Amare Zaferi'nde, 13. Kolordu'nun Keşif Alayının Komutanlığını yapmıştır. Kuşçubaşı Eşref Sencer'in çiftliğinde Kuva-i Seyyare Ordusunu kurmuştur. Daha sonra bu ordu, büyük çapta katılımla, Kuva-i Milliye'nin en büyük ve en güçlü ordusu haline gelmiştir. Batı Cephesinde Gediz Savaşında kendi oluşturup yönettiği Kuva-i Seyyare ordusuyla Yunan ordusunun ilerleyişini durdurup Yunanlıları Gediz'den Uşak hattına geri püskürmüştür. Ayrıca Demirci Zaferiyle de Yunan ordusuna ağır bir darbe vurmuştur. Kuva-i Milliye'ye ve TBMM'ye karşı gerçekleştirilen Çapanoğlu vb. büyük ayaklanmaları bastırmıştır. Doğrudan TBMM'yi hedef alan büyük isyan ve saldırılara karşı TBMM'yi korumuştur.
BEKİR SAMİ GÜNSAV
Mondros'la dağıtılan 56. Tümeni ve 17. Kolordu'yu tekrar geri toplayıp Kurtuluş Savaşı'na kazandırmıştır ve 56. Tümene komuta etmiştir.
ALİ SAİT AKBAYTOGAN
I. Dünya Savaşında 25. Kolordu Komutanı olarak Yemen'de İngilizlere kök söktürmüş ve İngiliz tümenini esir almıştır.
(MÜRLİVA) AŞİR ATLI PAŞA (AŞİR BEY)
Trablusgarp'ta savaşan komutanlardandır. I. Dünya Savaşında 9. Kafkas Tümeni komutanı olarak görev almıştır. Büyük Taaruz'da ve Dumlupınar Meydan Muharebesi'nde 6. Kolorduya bağlı olan 16. Tümenin komutanlığını üstlenmiştir. Sakarya Savaşı'nda önemli başarılara imza atmıştır ve bu savaşta Mirliva rütbesine yükseltilmiştir. İkinci Rütbeden Kılıçlı Mecidi Nişanı Harp Madalyası, Gümüş liyakat ve İmtiyaz Madalyaları, Avusturya-Macaristan Harp Madalyası ve Alman Demir Salip Nişanına sahiptir.
MAHMUT HENDEK BEY
20. Tümen Komutanı olup Düzce isyanını bastırması sırasında Hendek'te şehit edilmiştir, bu yüzden Hendek soyadını almıştır.
YUSUF İZZET PAŞA
1919'da Bandırma 14. Kolordu Komutanı olarak Anadolu'ya geçmiş, Ege Bölgesinde Yunan işgaline karşı Kuvayı Milliye güçlerinin örgütlenmesinde kritik öneme sahip çalışmalar yapmıştır. Bu görevi esnasında Yunan işgaline karşı vurulan ilk darbelerden biri olan Bergama Baskınını gerçekleştirmiştir. Sakarya Savaşı'nda Haymana ve Polatlı üzerindeki tepelerde düşmanla en ön safta göğüs göğüse çarpışan tek komutan olan 14. Kolordu Komutanı Çerkes Yusuf İzzet Paşa, kahramanca gerçekleştirdiği taarruzlarla savaştaki ikinci en stratejik yer olan olan Türbe Tepe'yi geri almıştır.
FUAT BALKAN
Batı Trakya'daki Kuva-i Milliye'yi örgütleyip organize ederek, Edirne, Tekirdağ ve Kırklareli'yi Yunan işgalinden kurtarmıştır. Bu başarısından dolayı "Balkan" soyadını almıştır. Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın zemini hazırlamıştır. Beşiktaş Jimnastik Kulübü'nün kurucusudur.
AHMET FEVZİ BİG PAŞA
I. Dünya Savaşında Kafkas Cephesi 9. Kolordu Komutanıyken, Enver Paşa'nın Sarıkamış Harekâtı'ndaki planlamasına karşı çıktığı için ordudan emekli edilmiştir. Daha sonra ise Kurtuluş Savaşı mücadelesine katılmıştır.
KARZEG SALİH HULUSİ PAŞA
Bahriye nâzırlığı görevindeyken Kuvâ-yi Milliye ile olan anlaşmazlıkları gidermek için Anadolu’ya bir temsilci gönderilmesini İstanbul Hükümetine teklif ermiş ve İstanbul Hükümeti tarafından teklif sahibi olarak kendisi görevlendirilmiştir. Amasya’da Mustafa Kemal, Hüseyin Rauf Orbay ve Bekir Sami Kunduh beylerle üç gece (20-22 Ekim 1919) boyunca müzakerelerde bulunarak anlaşma sağlanan konularla ilgili beş protokol imzalamış ve böylece Erzurum ve Sivas kongrelerinde alınan kararların İstanbul hükümeti tarafından kabul edilmesinini sağlamıştır. Onun bu başarısının ardından İstanbul Hükümeti ile Kuva-i Milliye'nin barışmasından rahatsız olan İngilizler, yoğun baskı yaparak 3 Mart 1920'de Ali Rızâ Paşa Hükümetini istifa ettirmişlerdir.
PARTİ PEHLİVAN (MEHMET BAKSAK)
Parti Pehlivan lakabıyla tanınır. Oluşturduğu kuvvetlerle Çerkes Ethem'in Kuva-i Seyyare Ordusuna güçlü bir destek vermiş ve Çerkes Ethem'in Yunanlılara karşı olan çarpışmalarında önemli katkıları olmuştur.
DELİ (MÜŞİR) FUAD PAŞA
Tıpkı Deli Halit Paşa gibi Deli (Müşir) Fuad Paşa da Çerkes'tir. 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşında komuta ettiği birliklerle Elena'da Rusları bozguna uğratmıştır. Sivas Kongresi Kararlarının İstanbul Hükümeti'ne kabul ettirilmesinde önemli bir katkısı vardır. Bu durum İngilizleri fena halde kızdırmış ve İngilizlerin yoğun baskısı sonucunda Damat Ferit Hükümeti düşürülmüştür.
İSMAİL HAKKI BERKOK PAŞA
I. Dünya Savaşında İran, Kafkas, Irak cephelerinde kumandanlık yaptı. İstiklâl Harbine kadar olan dönemde sırasıyla 1915'te "Harp Madalyası", 1916’da "Kılıçlı Liyakat Madalyası", 1918’de "Kılıçlı Gümüş İmtiyaz Madalyası" ve "Kılıçlı Osmani ve İstiklal Madalyası" almıştır. Kurtuluş Savaşı'nda Batı Cephesinde önemli başarılara imza atmıştır.
RÜŞTÜ KOBAŞ
Kurtuluş Savaşı'nın başlangıç döneminde topladığı kuvvetlerle Kuva-i Milliye'ye karşı yapılan bazı isyanları bastırmıştır.
YAKUP CEMİL
Hapishanelerden toplayıp yönettiği mahkumlardan oluşturduğu birlikler ile Osmanlı'nın son dönemlerinde Rum çetecilerinin isyanlarını bastırmış ve Batum'u işgalci Ruslardan temizlemiştir. Fakat daha sonra TBMM Hükümeti Moskova Antlaşması'nda Batum'u Gürcistan'a bırakacaktır.
ŞÜKRÜ KANATLI PAŞA
19 Aralık 1918'de (19 Mayıs 1919'dan 6 ay önce) Kurtuluş Savaşı'nın ilk fiziki direnişi Hatay Dörtyol'da gerçekleşmiştir. Hatay Kuva-i Milliye'sinin tüm direnişine ve başarılarına rağmen Hatay, Ankara Antlaşması'nda Fransızlara bırakılmıştı. Lozan'da da geri alınmayan Hatay, Milletler Cemiyeti'ne başvurulmasının ardından yapılan referandumla 1939'da Anavatan'a katılabilmişti. Hatay'a ilk giren askeri birliklerin komutanı Şükrü Kanatlı Paşa'dır. Hatay'da onun adı bir çok semt, cadde ve sokakta yaşatılmaktadır.
BEKİR SAMİ KUNDUH
Londra Konferansı'nda Büyük Millet Meclisi'ni temsil etmiş ve konferansa katılan Temsil Heyeti'nin başkanlığını yapmıştır. Erzurum ve Sivas kongrelerinde sözü geçen ve bu kongrelere yön veren delegelerden biri olmuştur.
EŞREF SENCER KUŞÇUBAŞI
Teşkilat-ı Mahsusa'nın kurucusudur. Kut'ul Amare Savaşı'nda, adamlarının İngiliz Ordusu siperleri arasında ustaca dağıttığı pusulalar sayesinde, İngiliz Ordusundaki Hintli Müslüman askerlerin İngiliz birliklerini terk etmelerini, İslam Halifesinin ordusuna karşı savaşmamalarını, cepheden firar ederek Osmanlı Ordusuna sığınmalarını ve böylece İngiliz Ordusunun içten zayıflamasını sağlamıştır. Salihli'deki çiftliğinde, Kuva-i Seyyare Ordusunun oluşturulmasında ve organizasyonunda Çerkes Ethem ve Rauf Orbay ile birlikte önemli rol üstlenmiştir.
CEMİL CAHİT TOYDEMİR
Amasya Genelgesi imzalanırken komuta ettiği 5. Kafkas Tümeniyle Amasya'nın güvenliğini sağlamıştır. Batı Cephesinde önemli başarılara imza atmıştır. Sakarya Savaşı'ndaki soyadıyla özdeşleşmiş olan Toydemir Muharebelerinin baş kahramanı Çerkes Cemil Cahit Toydemir'in Sakarya Savaşı'nın kazanılmasında önemi büyüktür. Toydemir Muharebeleri'ndeki üstün kahramanlıkları ve başarıları Sakarya Savaşı'nın kaderini belirlemiştir.
(MİRLİVA) MÜRSEL BAKÜ PAŞA
I. Dünya Savaşı sonunda, 5. Kafkas Piyade Tümeni Komutanı olarak Azerbaycan'a girmiş, Azerbaycan'dan Çarlık Rusyası Ordusunu çıkarmış ve Bakü'de Osmanlı Sancağını dikmiştir. Azerbaycan fatihi Mürsel Bakü Paşa, "Bakü" soyadını bu başarısı ile almıştır. 1. Dünya Savaşı bitiminde Mondros Ateşkes Antlaşmasına karşı çıkarak birliklerini dağıtmak istemedi ve ayrıca mevcut cephane ve erzak'ın geri sevkini sağladı. Kazım Karabekir Paşa'nın 15. Kolordusu için hayati öneme sahip bu malzemelerin geriye sevkini sağladı. Mürsel Bakü Paşa Büyük Taarruz'un sonunda 9 Eylül 1922'de İzmir'e ilk giren Süvari Birliği olan 6. Süvari Tümeni'ni komuta etmiş, ayyıldızlı bayrağı Kadifekale ile Hükümet konağına çektirmiş ve "İzmir'e ilk giren komutan" ünvanını almıştır.
AHMET ŞÜKRÜ OĞUZ
(YENİBAHÇELİ ÇERKES ŞÜKRÜ)
Kurtuluş Savaşı'nın ilk örgütlü cemiyeti olan ve (19 Mayıs 1919'dan daha önce) 5 Şubat 1919 tarihinde kurulan "Karakol Cemiyeti"nin kurucularının başında yer alır. Karakol Cemiyeti'nin görevi, Kuva-i Milliye'ye asker ve lojistik teminini gerçekleştirmekti.
MUZAFFER KILIÇ
Sakarya Savaşı'nda önde gelen cephe komutanlarındandır. Temsil Heyeti'nin hazırlanmasında önemli katkıları olmuştur. Erzurum Kongresi delegesidir.
İBRAHİM SÜREYYA YİĞİT
Trablusgarp Savaşına katılan komutanlardandır. Amasya Genelgesi'nin metnini hazırlayanlar arasındadır. Erzurum ve Sivas Kongreleri delegesi ve Temsil Heyeti üyesidir.
HAKKI BEHİÇ BAYİÇ
Temsil Heyeti üyesi ve Sivas Kongresi delegesidir.
ÖMER MÜMTAZ TANBİY
Son Osmanlı Mebuslar Meclisi'nde Misak-ı Milli'nin görüşülerek Meclis'in Kuva-i Milliye ile mutabakatını sağlayan Felah-ı Vatan grubunun kurucusudur. Temsil Heyeti üyesi ve Sivas Kongresi delegesidir. İngilizler, Osmanlı Mebuslar Meclisi'nde Felah-ı Vatan grubunun etkisi ve arabuluculuğu sayesinde Misak-ı Milli kararlarının alınmasının ardından, Meclis binasını işgal ederek Meclis'i feshettiler.
Cherkes
TEREF