Milad bayramı ənənəvi olaraq sülh və sevinc vaxtı kimi nəzərdə tutulsa da, ən son müharibələrin əksəriyyəti bayram mövsümündə də fasiləsiz davam edib. Bir çox Milad ilahilərində “yer üzündə sülh”dən bəhs edilsə də, acı reallıq ondan ibarətdir ki, müharibələr adətən Milad üçün dayanmır. Birinci Dünya müharibəsi zamanı 1914-cü ildə baş verdiyi iddia edilən məşhur “Milad barışığı”, əks tərəfdə duran əsgərlərin səngərlərdən çıxaraq bir-birinə hədiyyələr verməsi və hətta futbol oynaması hadisəsi zamanla reallıqdan çox mifə çevrilib. Hərbi tarixdə bir neçə diqqətəlayiq qeyri-rəsmi atəşkəs nümunəsi mövcud olsa da, mütəxəssislər onların yaddaşımızda istədiyimiz qədər tez-tez baş vermədiyi ilə razılaşırlar.

Hətta 1914-cü ilin Milad günündə Qərb cəbhəsində silah səsləri müvəqqəti olaraq susmuş olsa belə, həmin vaxt Britaniya qüvvələri tərəfindən başqa bir hücum həyata keçirilmişdi.

Bayram ərəfəsində Admirallıq Birinci Lordu Uinston Çörçill Almaniya İmperator Donanmasına qarşı Cuxhaven limanında gəmilərdən həyata keçirilən hava hücumu əmri vermişdi. Kral Donanmasının 1940-cı ildə İtaliyanın Taranto limanında gəmi göyərtəsindən qalxan təyyarələrlə hücumundan 25 ildən çox əvvəl, 1914-cü il Milad günündə yeddi hidrotəyyarə Almaniyanın zeplin anbarlarını məhv etmək məqsədilə havaya qaldırıldı. Bombalar əsas hədəfləri vura bilməsə də, sahil qurğularına müəyyən ziyan dəydi və daha da önəmlisi, bu hadisə dəniz əsaslı hava hücumları dövrünün başlanğıcını qoydu.

Az bilinən bu hava hücumu bir neçə onillik sonra ortaya çıxacaq aviadaşıyıcı əsaslı müharibələrin xəbərçisi idi və eyni zamanda Milad günündə baş vermiş bir neçə döyüşdən biri kimi tarixə düşdü.

Tukapel döyüşü: Miladda məğlub olan xristian ordusu

Yeni Dünyanın ispanlar tərəfindən fəthi adətən az sayda ispan konkistadorunun çoxsaylı yerli döyüşçüləri məğlub etməsi ilə xatırlanır. Lakin 1553-cü il Milad günündə, bugünkü Çili ərazisində baş vermiş Arauko müharibəsi zamanı, sayca xeyli az olan ispan qüvvələri son nəfərinə qədər məhv edildi.

İndiki Tukapel şəhəri yaxınlığında, müstəmləkə dövrü Çilisinin ilk qubernatoru Pedro Qutierres de Valdiviyanın rəhbərliyi altında olan 55 ispan konkistadoru və keçmiş İnk imperiyasından olan təxminən 5 min yanakuna yerli sakini Lautaro adlı başçının rəhbərlik etdiyi 50 min Mapuçe döyüşçüsünə qarşı vuruşdu.

Xristian qoşunları üçün heç bir Milad möcüzəsi baş vermədi və günün sonunda hətta ən sadiqlər belə Tanrının onların tərəfində olub-olmadığını sorğulaya bilərdilər.

İspan qüvvələri iki hücumu dəf etsə də, üçüncü hücumda darmadağın edildi və ispanların əksəriyyəti döyüşdə öldürüldü. Valdiviya döyüş meydanından qaçarkən əsir götürüldü və qısa müddət sonra edam edildi. Onun taleyi ilə bağlı dəhşətli hekayələr fərqlidir: bəzi rəvayətlərə görə, qalib döyüşçülər onun əzalarını kəsib gözləri qarşısında yemişdilər. Başqa bir hekayədə isə onun əridilmiş qızılı yeməyə məcbur edildikdən sonra işgəncə ilə öldürüldüyü deyilir.

Bu, ispan əsgərləri üçün heç də şən bir Milad olmamışdı.

1776-cı ildə Vaşinqton Miladda Delaver çayını keçdi

Bəlkə də Milad günü baş vermiş ən məşhur, hətta bədnam döyüş 1776-cı ildə general Corc Vaşinqtonun Nyu-Cersi ştatının Trenton şəhərində yerləşən Hessen qüvvələrinə qarşı hücumu idi. Hər bir məktəbli kimi bildiyimiz kimi, Vaşinqton və adamları Delaver çayını keçərək bayram gecəsindən sonra ehtiyatsız qalan alman əsgərlərini təəccübləndirdilər.

Lakin hekayənin çox vaxt diqqətdən kənarda qalan tərəfi odur ki, hücum Milad axşamı başlanmış və Hessen qüvvələri 26 dekabrda yaxalanmışdı. Miladdan bir gün sonra baş verməsinə baxmayaraq, bu qələbə Qitə Ordusu üçün son dərəcə vacib idi.

Bununla belə, hər şey az qala uğursuzluqla nəticələnəcəkdi. Planlaşdırılan üç çay keçidindən yalnız biri uğurlu olmuşdu. Daha da pisi, casuslar və fərarilər Vaşinqtonun hücumunun yaxınlaşdığı barədə britaniyalılara məlumat vermişdilər. Xoşbəxtlikdən, Hessen qüvvələrinin komandanı polkovnik Yohann Rall bu xəbərdarlıqları ciddi qəbul etməmiş və real təhlükənin mövcudluğunu rədd etmişdi.

Emanuel Loytzenin məşhur tablosuna gəlincə, onu tarixi baxımdan dəqiq hesab etmək olmaz. Rəssam bu əsəri hadisədən təxminən 80 il sonra tamamlamış və çayı Delaver deyil, Reyn çayı əsasında təsvir etmişdi.

Bildiyimizə görə, 1776-cı il dekabrın 25-i axşamı demək olar ki, zülmət qaranlıq idi və Vaşinqtonun qayığın burnunda tarixi poza ilə dayanması mümkün deyildi. Alman çayı Vaşinqtonun keçdiyi çaydan xeyli genişdir və perspektiv də tərsinədir, sanki Vaşinqtonun qüvvələri şərqdən hücum edirmiş kimi göstərilir, halbuki onlar qərbdən gəlmişdilər.

Hekayənin uşaqlar üçün o qədər də uyğun olmayan hissələrindən biri isə Vaşinqtonun kök general Henri Noksa dediyi sözlərdir: “O kök dalını tərpət, Henri… amma yavaş, yoxsa bu lənətə gəlmiş qayığı batıracaqsan”.

Amerika Vətəndaş Müharibəsində Milad döyüşləri

Dərin şəkildə parçalanmış bir ölkədə bayram günlərində ailə münaqişələrinin olması qeyri-adi deyil, lakin Amerika Vətəndaş Müharibəsi zamanı Miladda birbaşa döyüşlər də baş verirdi.

1862-ci ilin dekabrında Konfederasiya generalı Con Hant Morqan Tennessi ştatından Kentukkinin mərkəzinə doğru 500 millik Milad reydi həyata keçirdi, 1800-dən çox İttifaq əsgərini əsir aldı və dəmir yolları da daxil olmaqla mühüm infrastruktura zərər vurdu.

İki il sonra, 1864-cü ilin dekabrında İttifaq ordusu Şimali Karolinadakı Fort Fișeri ələ keçirmək üçün hücuma başladı. Bu qala Konfederasiyanın Atlantik okeanındakı son limanı idi. Hücum 1864-cü il Milad ərəfəsində başlandı və dekabrın 27-nə qədər davam etdi. Həmin gün İttifaq generalı Benyamin Batler qalaya daxil olmağın mümkünsüz olduğunu elan etdi. Bir ay sonra, 1865-ci ilin yanvarında isə İttifaq qüvvələri güclü dəniz bombardmanından sonra Fort Fișeri nəhayət ələ keçirdi.

Şimali Karolinada Miladda uğursuzluqla üzləşən İttifaq qüvvələrinə baxmayaraq, general Uilyam Tekumseh Şerman prezident Abraham Linkolna Milad hədiyyəsi təqdim etdi: Corciya ştatının Savanna şəhəri dekabrın 22-də İttifaq qoşunları tərəfindən ələ keçirilmişdi.

Birinci Dünya müharibəsində bir Milad barışığı və çoxlu Milad döyüşləri

1914-cü ilin məşhur Milad barışığına və Şərq cəbhəsində alman, Avstriya-Macarıstan və rus qoşunları arasında baş vermiş oxşar qeyri-rəsmi atəşkəslərə baxmayaraq, Birinci Dünya müharibəsində döyüşlərin dayanmadığı hallar daha çox idi.

Hər iki tərəfin komandanları sonrakı illərdə belə barışığın təkrarlanmaması üçün patrullar və basqınlar təşkil edirdilər.

1915-ci il dekabrın 24-də Osmanlı qoşunları mühasirədə olan İraqın Kut şəhərinə gecə hücumu həyata keçirdi. Döyüşlər Milad səhərinə qədər davam etdi. Britaniya və Hindistan qoşunları bir neçə ay müqavimət göstərsə də, 1916-cı ilin aprelində təslim oldular. Daha sonra onlar ağır məcburi yürüşə məruz qaldılar və müharibənin qalan hissəsini dəhşətli əsir düşərgələrində keçirdilər.

Kut döyüşlərindən bir il sonra, 1916-cı il dekabrın 23-də Almaniya və Rusiya qüvvələri Latviya ərazisində, Riqanın şimalında böyük bir döyüşə daxil oldular. İmperator Rusiya ordusunun məşhur latış atıcılarının iki briqadası, təxminən 40 min əsgər və 200 topun dəstəyi ilə Almaniyanın 8-ci ordusunun mövqelərinə hücum etdi. Hücum bir həftədən çox davam etdi.

Rusiya qüvvələri almanlardan daha ağır itkilər versə də, düşməni geri çəkilməyə məcbur etdilər və çar üçün vacib bir Milad qələbəsi qazandılar. Lakin yanvarda Almaniya əks-hücuma keçərək əvvəl tərk etdiyi ərazilərin 80 faizini geri aldı. İki ay sonra, 1917-ci ilin martında çar II Nikolay taxtdan imtina etdi və Romanovlar sülaləsinin hakimiyyəti sona çatdı.

İkinci Dünya müharibəsində az sayda Milad barışığı

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Milad günlərində çoxsaylı döyüşlər baş verdi. 1939-cu ildə Qərb cəbhəsində “saxta müharibə” dövründə bəzi məhdud atəşkəslər olsa da, Finlandiya ilə Sovet İttifaqı arasında gedən Qış müharibəsində Milad günü şiddətli döyüşlər yaşandı. Qızıl Ordu Suvanto çayı boyunca fin mövqelərinə sübh tezdən hücum etdi, lakin finlərin güclü artilleriya atəşi hücumu dəf etdi və bu, finlər üçün Milad qələbəsi ilə nəticələndi.

1941-ci ilin dekabrında Honkonqdakı Britaniya qarnizonu üçün də heç bir Milad möcüzəsi baş vermədi. 17 gün davam edən döyüşlərdə 2 min müttəfiq əsgər və 3 min mülki şəxs həlak olduqdan sonra, 12 min nəfərlik qarnizon dekabrın 25-də Yaponiya imperiya ordusuna təslim oldu. “Qara Milad” mülki əhalinin zorlanması və qətlə yetirilməsi, ardınca isə dörd il davam edən amansız işğal ilə yadda qaldı. Filippindəki ABŞ qoşunları da Miladı qeyd etməyə vaxt tapmadı, çünki Luzon adasında geri çəkilirdilər və 1942-ci ilin mayında Korrexidorda təslim oldular.

1941-ci il Milad günündə sovet qüvvələri “Milad gölməçələri döyüşü” zamanı İtalya qoşunlarına hücum etdi. Bu döyüşdə italyalılar mövqelərini qorudu və Qızıl Orduya ağır itkilər verdirdi.

Bir il sonra, 1942-ci ilin noyabrından etibarən Stalinqradda mühasirədə qalan Almaniyanın Altıncı Ordusu üçün vəziyyət daha da ağır idi. Alman qüvvələri 1943-cü il fevralın 2-nə qədər müqavimət göstərsə də, dekabrın sonlarına doğru artıq təchizat ciddi şəkildə tükənmişdi.

1944-cü ilin Milad mövsümündə ABŞ qüvvələri də Arden döyüşü zamanı mühasirəyə düşmüşdü. Miladdan bir həftə əvvəl almanlar Qərb cəbhəsində son böyük əks-hücumu başlatdılar. Döyüşlər son dərəcə şiddətli idi və qarın sözün əsl mənasında qanla qızardığı təsvir edilirdi. Altı həftə davam edən döyüş Baston mühasirəsi ilə yekunlaşdı və bu mühasirə dekabrın 20-də başladı.

Bu, eyni zamanda möcüzələr mövsümü idi: ABŞ qüvvələri ardıcıl alman hücumlarına baxmayaraq, mövqelərini qorudu və yanvarın 28-də döyüş almanların məğlubiyyəti ilə başa çatdı.

“Miladın 11 günü” – “Laynbeker II” əməliyyatı (Operation Linebacker II)

51 il əvvəl, bu ay, Vyetnam müharibəsi zamanı ABŞ hərbi tarixində ən genişmiqyaslı hava bombardmanı kampaniyasını başlatdı. Rəsmi adı “Laynbeker II” əməliyyatı olan bu kampaniya Hanoy və Hayfonqdakı əsas hədəfləri məhv etmək məqsədi daşıyırdı.

Prezident Riçard Niksonun əmri ilə həyata keçirilən “Laynbeker II” İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ ordusu tərəfindən həyata keçirilmiş ən böyük ağır bombardman əməliyyatı idi. 18-29 dekabr tarixlərini əhatə edən bu əməliyyat “Miladın 11 günü” adlandırıldı. Təxminən 207 B-52 “Stratofortress” bombardmançısı və 2 minə yaxın taktiki təyyarə iştirak etmişdi. Bombardmançılar Quamdakı “Andersen” Hərbi Hava Bazasında yerləşirdi.

Hər iki tərəfin müəyyən qədər fasilə əldə etdiyi yeganə gün Milad günü oldu. ABŞ qoşunlarına bayramı qeyd etmək üçün 36 saatlıq fasilə verildi. Bu müddətdə Nikson Şimali Vyetnamı danışıqlar masasına qayıtmağa çağırdı, lakin ilkin mərhələdə bu çağırış rədd edildi. Yalnız Hanoy sülh danışıqlarını bərpa etməyə razılaşdıqdan sonra bombardman dayandırıldı.

Bu 11 gün ərzində ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri 729 döyüş uçuşu zamanı 15 min ton bomba atdı və bu əməliyyatlarda təxminən 12 min aviator iştirak etdi. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, hücumlar nəticəsində 1600 bina, 500 dəmir yolu obyekti və 10 hava limanı məhv edildi və ya zədələndi. Bundan əlavə, Şimali Vyetnamın elektrik istehsal gücünün 80 faizi “Laynbeker II” kampaniyasından təsirləndi.

Bu əməliyyat amerikalılar üçün də baha başa gəldi: 16 B-52 vuruldu, 4-ü ağır, 5-i isə orta dərəcədə zədələndi. Onlarla taktiki təyyarə də düşmən atəşinə məruz qaldı. Ümumilikdə 43 amerikalı hərbçi həlak oldu, 49 nəfər isə əsir götürüldü. ABŞ altı “MiQ-21” təyyarəsinin vurulduğunu bildirsə də, Şimali Vyetnam 1624 mülki şəxsin öldüyünü açıqladı.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az