Bill Qeytsin tövsiyyə etdiyi beçinci kitabın məzmununu təqdim edirəm: 5/5 — Abundance (Ezra Klein və Derek Thompson)
Orijinal adı
Abundance: How We Build a Better Future
Azərbaycan dilinə tərcüməsi (kitab adı)
“Bolluq: Daha Yaxşı Gələcəyi Necə Qururuq”
(sərbəst: “Bolluq: Daha yaxşı gələcəyi necə inşa edək”)
Müəlliflər
Ezra Klein — siyasi jurnalist və analitik, hazırda The New York Times ilə əlaqəli işi ilə tanınır.
Derek Thompson — jurnalist, The Atlanticdə yazıları ilə məşhurdur.
Bill Qeyts bu kitabı 2025-ci il üçün “5 bayram oxusu” siyahısına salıb və əsas ideyanı belə çərçivələyib: yaxşı ideyalar yetmir, onları həyata keçirən “sistemlər” işləməlidir.
Yazılma / nəşr tarixi
Əsas nəşr tarixi: 18 mart 2025 (Avid Reader Press / Simon & Schuster; UK variantları da eyni gün ətrafında çıxıb).
Geniş konspekt (məzmun təhlili)
Bu kitab bir cümləlik tezislə başlayır və onu bütün bölmələrdə genişləndirir: istədiyimiz gələcək üçün daha çox “icad etməli” və daha çox “qurmalıyıq”. Müəlliflər iddia edirlər ki, müasir siyasət çox vaxt “qıtlıq düşüncəsi” ilə işləyir: hər şey azdır, ona görə bölüşdürək, qoruyaq, dayandıraq. Onlar isə deyirlər: çox problemin kökü bölüşdürmə deyil, təklif (supply) tərəfinin zəifliyidir. Yəni: ev azdırsa qiymət şişir. Enerji infrastrukturu ləngidilirsə, həm bahalaşır, həm də iqlim hədəfləri çətinləşir. Dövlət layihələri illərlə uzanırsa, həm pul yanır, həm inam dağılır. Bu, “pis niyyət”dən çox, proseslərin şişməsi və vetokratiya (hər kəsin veto imkanının artması) kimi izah olunur.
Kitabın quruluşu bir-birinə bağlı “bina daşları” kimidir. Əvvəlcə müasir Amerikada (ümumən Qərb şəhərlərində) nəyin niyə bahalaşdığını göstərir: xüsusilə mənzil (housing). Sonra “niyə tikmək çətinləşdi?” sualına keçir: zonalama, icazə, məhkəmə, çoxqatlı tənzimləmə, layihələrə yüklənən əlavə tələblər, uzun prosedurlar. Burada müəlliflərin əsas fikri budur: “qoruma” məqsədi ilə yaradılan mexanizmlər (məsələn, yerli etiraz prosedurları, çox uzun qiymətləndirmələr) zamanla elə vəziyyətə gəlib ki, yaxşı layihələri də öldürür. Bunun nəticəsi paradoksdur: “yaxşılıq etmək istəyən siyasət” real həyatda qıtlıq yaradır.
Sonra kitab bunu təkcə mənzilə bağlamır. Eyni xətti infrastrukturda görür: yol, dəmir yolu, enerji xətləri, şəbəkə, böyük dövlət investisiyaları. Layihə “tikinti” deyil, “koordinasiya” və “icazələr labirinti” olur. Müəlliflər buna görə “liberalizm (progressive siyasət) bloklamağı öyrəndi, amma qurmağı unutdu” deyirlər. Bunu da sırf ideoloji hücum kimi yox, bir “idarəetmə problemi” kimi izah etməyə çalışırlar.
İqlim hissəsi kitabın ən praktik qatlarından biridir. Onlar deyirlər: iqlim mübarizəsi təkcə “daha sərt qayda” ilə qazanılmır. Təmiz enerjinin sürətlə və ucuz şəkildə qurulması lazımdır. Əgər enerji layihələri illərlə icazələrə ilişirsə, və ya şəbəkə yenilənmirsə, nəticə budur: məqsəd böyük, icra zəif. Yəni iqlim üçün “bolluq” yanaşması: daha çox günəş/külək/nüvə (mübahisəli olsa da), daha çox şəbəkə, daha çox saxlanma, daha sürətli tikinti dövrü. Bill Qeytsin rəyində də bu xətt var: müəlliflər “housing və infrastrukturlardan tutmuş təmiz enerji və elmi sıçrayışlara qədər” eyni bottleneck-ləri göstərirlər.
Elm və innovasiya bölməsi ayrıca mesaj verir: problem bəzən “pul çatışmazlığı” deyil. Problem bəzən institusional dizayndır. Qrantların yavaşıması, riskli tədqiqatın az həvəsləndirilməsi, icazələrin və auditlərin həddindən çox şişməsi. Müəlliflərin xətti budur: cəmiyyət “sıfır risk” istəyir, amma sıfır risk = sıfır sürət. Sürət azalanda da həm səhiyyə, həm enerji, həm texnologiya gecikir. Buna görə “abundance” siyasi slogana yox, idarəetmə islahatı gündəliyinə çevrilir.
Kitabın ən güclü yeri odur ki, o, oxucunu iki ifratdan uzaqlaşdırır. Birincisi: “dövlət hər şeyi korlayır, azaldın.” İkincisi: “dövlət yaxşı niyyətlidirsə, proses önəmli deyil.” Müəlliflər üçün əsas sual budur: dövlət necə elə işləsin ki, həm ictimai maraqları qorusun, həm də real nəticə çıxarsın? Yəni, ekoloji və sosial qorumanı saxlamaq, amma prosesin “sonsuz veto”ya çevrilməsinə imkan verməmək.
Bu kitab əslində “siyasi psixologiya” da verir. İnsanlar qıtlıq şəraitində daha çox qəzəbli olur. Qiymətlər qalxırsa, gənc ailə ev ala bilmirsə, şəhərlər yaşamaq üçün bahalıdırsa, populizm artır. Müəlliflər deyirlər: bolluq siyasəti maddi həyatı yaxşılaşdırsa, demokratiyanın “işlədiyini” göstərə bilər. Bu ideya sonradan mediada da “Abundance agenda” kimi müzakirələrə mövzu olub.
10 əsas dərs (kitabın “çıxarışı”)
Əsas tezis sadədir: istədiyin gələcək üçün daha çox “tikməlisən” və daha çox “icad etməlisən”.
Bir çox böhranın kökü “pis paylaşma” deyil, az təklifdir: ev azdır, enerji sistemi ləngdir, infrastruktur gecikir.
“Yaxşı niyyətli” qaydalar zamanla yaxşı işi də dayandıra bilər; nəticə = bahalı və ləng cəmiyyət.
İqlim hədəfləri üçün moral mesaj yetməz; təmiz enerjini sürətlə qurmaq əsasdır.
Dövlətin problemi həmişə “ölçü” deyil; çox vaxt dizayn və icra mexanikasıdır: icazələr, koordinasiya, məsuliyyət bölgüsü.
Siyasətdə “bloklama mədəniyyəti” güclənəndə, ən çox zərəri elə ictimai hədəflər görür: mənzil əlçatmaz olur, infrastruktur çürüyür.
“Sıfır risk” tələbi real həyatda sıfır sürət yaradır; bu da innovasiyanı boğur.
Bolluq yanaşması “deregulation” şüarı deyil; daha çox ağıllı tənzimləmə + nəticə yönümlü dövlət ideyasıdır.
Maddi rifahı artıran “qurma bacarığı” demokratiyanın legitimliyini gücləndirə bilər; qıtlıq isə qəzəb və populizmi qidalandırır.
Ən praktik nəticə: islahatın hədəfi “sənəd çoxluğu” yox, tikintinin sürəti və keyfiyyəti olmalıdır—mənzil, enerji, elm, infrastruktur eyni prinsipə tabedir.
P.S. 12 ildir ki, tikintini demək olar ki, dayandıran ölkə hökümətlərinin oxuması daha vacibdir: Artımın və bolluğun bir əsas faktoru var: əsas kapitala investisiyalar- Təəssüf ki, Azərbaycanda 2025-ci ildə də bu kapital qoyuluşu 6% azalmış, (nisbi olaraq dunyada ən böyük rmaliyyə ehtiyyatlarının malik olmasına baxmayaraq) 2026-cı ildə isə daha sürətlə azalması planlaşdırılır.
Салеh Мəмməдов.professor
TEREF