Ərəblərin Mərkəzi Asiyaya yürüşləri təkcə siyasi və hərbi xarakter daşımırdı; bu yürüşlər bölgənin mədəni və intellektual həyatına da dərin təsir göstərdi. Xüsusilə Kuteybə bin Müslimin Xarəzmə yürüşü türk və xarəzm tarixinin ən faciəli səhifələrindən biri kimi xatırlanır.
Görkəmli Xarəzm alimi Əl-Biruninin yazdığına görə, Kuteybə Xarəzmi fəth etdikdən sonra qədim yazını bilənləri, tarix və elm sahəsində fəaliyyət göstərən ziyalıları, katibləri və yerli ənənələri qoruyub saxlayan insanları amansızcasına məhv etdirdi. Əl-Biruni qeyd edir ki, bu qırğın nəticəsində xarəzmlilərin keçmişinə dair yazılı mənbələrin böyük hissəsi yox oldu və xalqın qədim tarixi qaranlığa qərq edildi. Sonrakı nəsillər öz keçmişləri haqqında yalnız parçalanmış məlumatlara sahib oldular.
Bəzi mənbələrdə bu qətliamın miqyasının 12 mindən çox alim və savadlı insanı əhatə etdiyi iddia edilir. Hərçənd, bu rəqəmin dəqiq olub-olmaması müasir tarixşünaslıqda müzakirə mövzusudur. Lakin bir həqiqət danılmazdır: Xarəzmin qədim yazı ənənəsi və elmi irsi həmin yürüşlər zamanı ağır zərbə aldı.
Kuteybəyə aid edildiyi bildirilən aşağıdakı ifadə isə həmin dövrün qəddarlığını və türklərə qarşı düşmən münasibətini əks etdirdiyi üçün tez-tez xatırladılır:
"Vallah, əgər ömrümdə türklər haqqında üç kəlmə söz söyləməyə vaxtım qalsaydı, belə deyərdim: 'Uktülühü! Uktülühü! Uktülühü!' — Onların hər birini öldürün! Onların hər birini öldürün! Onların hər birini öldürün!"
Tarix yalnız qılıncla yazılmır. Bəzən bir xalqın yaddaşını yaşadan kitabların yandırılması, alimlərin susdurulması və yazının məhv edilməsi də həmin xalq üçün məğlubiyyətin ən ağır forması olur. Xarəzmdə baş verənlər, doğru və ya mübahisəli tərəflərindən asılı olmayaraq, bizə mədəni irsin və elmin qorunmasının nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Çünki keçmişini itirən xalqlar gələcəklərini qurarkən yaddaşsız qalmaq təhlükəsi ilə üz-üzə olurlar.
Mənbələr:
Əl-Biruninin Xarəzm haqqında qeydləri.
R. Gibb, Orta Asiyada Ərəb Fəthləri (ÇAĞLAR Yayımları).
Erkən islam fəthləri və Mərkəzi Asiya tarixi ilə bağlı müasir tarixşünaslıq araşdırmaları
Din və İnsan