Türk Olmaya Çalışan Yahudi: Tekinalp’in Yalnızlığı
İmparatorluğun Külleri Arasında Yeni Bir Kimlik Arayan Adamın Hikâyesi
Bazı insanlar yalnızca bir hayat yaşamaz; aynı zamanda bir çağın sancılarını da taşırlar. Moiz Kohen, yani sonradan aldığı adıyla Tekinalp, işte böyle bir figürdü. O, bir insanın biyografisinden çok daha fazlasıdır. Onun hikâyesi; Osmanlı’nın çöküşünün, Cumhuriyet’in kuruluşunun, modern milliyetçiliğin yükselişinin ve kimlik krizlerinin hikâyesidir. Balkanlar’ın çok dilli, çok dinli, çok milletli Osmanlı sokaklarından çıkıp Türk milliyetçiliğinin en hararetli teorisyenlerinden biri hâline gelen bu adam; yalnızca siyasî bir dönüşüm değil, aynı zamanda ruhsal bir dönüşüm yaşamıştır.
Tekinalp’i anlamak için yalnızca ne yazdığına değil, neden yazdığına bakmak gerekir. Çünkü onun metinleri bazen bir ideologun soğuk cümleleri gibi görünse de, satır aralarında büyük bir korku, aidiyet arayışı ve parçalanma hissi vardır. O, çöken bir dünyanın altında kalmamak için kendisini yeniden kurmaya çalışan insanlardan biriydi.
Selanik: Kimliklerin Çarpıştığı Şehir
1883 yılında Serez’de doğduğunda Osmanlı hâlâ büyük bir imparatorluktu. Fakat bu ihtişamın altında derin çatlaklar oluşmaya başlamıştı. Çocukluğu ve gençliği Selanik çevresinde geçti. O dönem Selanik yalnızca bir şehir değildi; adeta modern tarihin laboratuvarıydı. Yahudiler, Türkler, Rumlar, Bulgarlar, Ermeniler aynı sokaklarda yaşıyor; farklı diller aynı pazarda yankılanıyordu.
Bugün geriye dönüp bakıldığında Selanik’in neden bu kadar önemli olduğu daha iyi anlaşılır. Çünkü orası hem İttihat ve Terakki’nin merkeziydi hem de modern Türk milliyetçiliğinin filizlendiği yerlerden biriydi. Aynı zamanda Avrupa düşüncesinin Osmanlı’ya açılan kapısıydı. Fransız Devrimi’nin fikirleri, pozitivizm, sekülerleşme, milliyetçilik ve modernleşme tartışmaları önce bu liman şehirlerinde dolaşıma giriyordu.
Moiz Kohen işte böyle bir ortamda yetişti. Alliance Israélite Universelle okullarında eğitim aldı. Fransızca öğrendi. Avrupa düşüncesini erken yaşta tanıdı. Fakat onun zihnindeki büyük kırılma yalnızca Batı düşüncesiyle değil, Osmanlı’nın çözülüşüyle oluştu.
Çünkü Balkanlar’da herkes kendi milletini arıyordu.
Rumlar Helenizmi, Bulgarlar Slavcılığı, Sırplar kendi ulusal kimliklerini, Araplar Arap milliyetçiliğini konuşuyordu.
İmparatorluğun “ümmet” ve “Osmanlılık” fikri hızla çözülüyordu.
İşte Tekinalp’in asıl dramı burada başladı.
Çünkü Yahudiler için durum diğer topluluklardan farklıydı. Rumların Yunanistan’ı, Bulgarların Bulgaristan’ı vardı. Yahudilerin ise Osmanlı içinde köklü ama dağınık bir hayatı vardı. Bu nedenle Moiz Kohen, imparatorluğun çöküşünü yalnızca siyasî bir kriz olarak değil, aynı zamanda varoluşsal bir tehdit olarak gördü.
Osmanlıcılıktan Türkçülüğe
Genç Tekinalp başlangıçta Osmanlıcılığı savunuyordu. Ona göre farklı unsurlar ortak vatandaşlık temelinde birleşebilirdi. Ancak Balkan savaşları her şeyi değiştirdi. Osmanlı’nın Avrupa’daki toprakları parçalanırken çok kültürlü yapı da çöktü.
İşte bu noktada Tekinalp’in düşüncesi sertleşmeye başladı.
Çünkü ona göre imparatorluğu ayakta tutan ortak zemin artık kaybolmuştu. Yeni çağın dili milliyetçilikti. Devletler artık ümmetler veya hanedanlar üzerinden değil, uluslar üzerinden kuruluyordu.
Bu nedenle Türk milliyetçiliğine yöneldi.
Fakat onun Türkçülüğü ilginçti. Çünkü etnik temelli değil, kültürel temelli bir milliyetçilik savunuyordu. Ona göre “Türk olmak”, biyolojik bir mesele değildi. İnsan diliyle, kültürüyle, sadakatiyle Türk olabilirdi.
Belki de bu düşünce biraz da kendi varlığını meşrulaştırma çabasıydı.
Çünkü Tekinalp’in hayatındaki temel soru şuydu:
“Bir Yahudi Türk olabilir mi?”
O bütün eserlerinde aslında bu soruya cevap aradı.
Kendini Yeniden İcat Eden Adam
Moiz Kohen zamanla yalnızca fikirlerini değil, adını da değiştirdi. “Tekinalp” ismini aldı. Bu sembolik değişim çok önemlidir. Çünkü isim bazen insanın yalnızca kimliğini değil, kaderini de değiştirir.
Bu dönüşüm sıradan bir tercih değildi. O, artık kendisini Osmanlı Yahudisi olarak değil, modern Türk ulusunun bir parçası olarak görmek istiyordu.
Cumhuriyet’in kuruluşu Tekinalp için büyük bir umut oldu.
Çünkü Cumhuriyet yalnızca yeni bir rejim değil, yeni bir insan tipi de kurmaya çalışıyordu. Dil reformu, laiklik, hukuk devrimi, eğitim reformları… Bütün bunlar yeni bir toplum inşa etme girişimiydi.
Tekinalp bu projeye tutkuyla bağlandı.
Hatta denebilir ki Cumhuriyet ideolojisini bazı Türk aydınlarından bile daha coşkulu savundu.
Bu durum dönemin psikolojisiyle ilgilidir. Çünkü imparatorluk çökmüş, savaşlar yaşanmış, Anadolu işgal edilmişti. Yeni devlet güçlü bir merkezî kimlik oluşturmaya çalışıyordu.
Tekinalp de bu sürecin teorisyenlerinden biri oldu.
Türkleştirme: Bir Kitaptan Fazlası
1928’de yayımladığı Türkleştirme adlı eser, onu bugün hâlâ tartışmalı yapan metindir.
Bu kitapta Türkiye’de yaşayan Yahudilere ve diğer azınlıklara adeta bir entegrasyon programı sunuyordu. Türkçe konuşulmasını, ayrı cemaat psikolojisinin bırakılmasını, yeni ulusal kültüre tam uyum sağlanmasını savunuyordu.
Bugünden bakıldığında bu fikirler sert hatta baskıcı görünebilir.
Fakat Tekinalp’in zihnindeki korkuyu anlamadan bu kitabı tam olarak kavramak mümkün değildir.
O, Osmanlı’nın parçalanışını yaşamıştı. Balkanlar’da etnik çatışmaları görmüştü. Milliyetçilik çağının ne kadar acımasız olduğunu biliyordu.
Bu yüzden azınlıkların hayatta kalmasının yolunu güçlü bir ulusal aidiyette görüyordu.
Yani onun düşüncesinde entegrasyon yalnızca ideolojik değil, aynı zamanda savunmacı bir refleksti.
Fakat burada trajik bir çelişki vardı.
Tekinalp Türkleşmeyi savundukça bazı milliyetçiler onu hiçbir zaman “gerçek Türk” olarak kabul etmedi.
Çünkü modern milliyetçilik teoride kültürel görünse bile, pratikte çoğu zaman köken meselesine dayanıyordu.
İşte Tekinalp’in yalnızlığı burada derinleşti.
Cumhuriyet’in En Sadık Yabancısı
Tekinalp belki de Cumhuriyet’in en sadık ama en yalnız aydınlarından biriydi.
Kemalizm’i büyük bir heyecanla savundu. Laikliği ilerlemenin şartı olarak gördü. Modernleşmeyi tarihî bir zorunluluk kabul etti.
1936’da yayımladığı Kemalizm kitabı bu açıdan önemlidir. Çünkü o kitapta Cumhuriyet’i yalnızca siyasî bir rejim değil, bir medeniyet devrimi olarak yorumladı.
Mustafa Kemal’i yalnızca asker veya devlet adamı değil, tarih kurucu bir figür olarak ele aldı.
Fakat ilginç olan şuydu:
Tekinalp Cumhuriyet’i savundukça aslında kendi geçmişinden de uzaklaşıyordu.
Çünkü modern ulus-devletler bireyden yalnızca sadakat istemez; aynı zamanda hafızasını da dönüştürmek ister.
Osmanlı’nın çok katmanlı kimliği yerine tek merkezli ulusal kimlik geliyordu.
Bu süreçte insanlar bazen kendi geçmişlerini inkâr edecek kadar ileri giderler.
Tekinalp’in trajedisi biraz da budur.
O, yeni bir kimlik uğruna eski dünyasını geride bıraktı. Ama yeni dünya da onu tam anlamıyla içine almadı.
Aidiyetin Acısı
Tekinalp’i yalnızca siyasî açıdan okumak eksik olur. Çünkü onun hikâyesi aynı zamanda psikolojik bir hikâyedir.
Bir insan neden doğduğu kimliği değiştirmek ister?
Neden başka bir aidiyete bu kadar güçlü bağlanır?
Bu sorular önemlidir.
Çünkü modern çağ yalnızca devletleri değil, insan ruhunu da değiştirdi.
Eskiden insanlar din, mahalle, gelenek, aile ve cemaat içinde yaşardı. Modern çağ ise bireyi yeniden tanımladı. Ulus-devletler insanlardan tek bir üst kimlik istedi.
Bu süreç bazı insanlar için kolay olmadı.
Tekinalp tam da bu kırılmanın insanıdır.
Bir yandan Yahudi geçmişini taşır, öte yandan Türk ulusçuluğunu savunur, bir yandan modernleşmeyi över, öte yandan aidiyet krizinden kurtulamaz.
Bu yüzden onun metinlerinde sürekli bir “kanıtlama” çabası hissedilir.
Sanki görünmez bir mahkemeye kendisini kabul ettirmeye çalışır.
Belki de bu yüzden Cumhuriyet ideolojisini zaman zaman aşırı bir tutkuyla savundu.
Çünkü bazen en güçlü sadakat gösterileri, en derin güvensizliklerin ürünüdür.
Tekinalp ve Türkiye’nin Kimlik Meselesi
Bugün Tekinalp’i tartışmak aslında Türkiye’nin modernleşme tarihini tartışmaktır.
Çünkü onun hayatında şu sorular gizlidir:
Bir millet nedir? Vatandaşlık neye dayanır? Dil mi belirleyicidir, soy mu? Kültür mü önemlidir, köken mi? İnsan seçtiği kimlik olabilir mi?
Türkiye Cumhuriyeti bu soruların ortasında kuruldu.
İmparatorluk bakiyesi bir toplumdan ulus-devlet çıkarmak kolay değildi. Türkçe ortak dil hâline getirildi, yeni tarih anlatıları oluşturuldu, yeni vatandaş tipi üretildi.
Tekinalp bu sürecin teorik savunucularından biri oldu.
Ancak ironik olan şudur:
Onun savunduğu sistem zaman zaman onu da dışarıda bıraktı.
Bu yüzden Tekinalp’in hayatı aynı zamanda modern milliyetçiliğin paradokslarını gösterir.
Milliyetçilik insanlara güçlü bir aidiyet sunar; ama aynı zamanda sürekli “kim gerçek üye?” sorusunu da üretir.
Ve bazen en sadık insanlar bile bu sorudan kurtulamaz.
Sessiz Bir Trajedi
Tekinalp’in hayatı yüksek sesli çatışmalarla değil, sessiz trajedilerle doludur.
O sürgüne gönderilmedi. Hapse atılmadı. İdam edilmedi.
Ama yine de derin bir yalnızlık yaşadı.
Çünkü insan bazen fiziksel değil, ruhsal olarak sürgün olur.
Tekinalp biraz böyleydi.
Ne tam anlamıyla eski dünyasına dönebildi, ne de yeni dünyanın merkezine yerleşebildi.
Bu yüzden onun biyografisi modernleşmenin bedellerini gösteren önemli örneklerden biridir.
Modernleşme yalnızca fabrikalar, kanunlar ve okullar kurmaz; aynı zamanda insanın iç dünyasını da parçalar.
Eski aidiyetler çözülür, yeni kimlikler inşa edilir, ama insan ruhu çoğu zaman bu hızla değişemez.
Bugünden Geriye Bakınca
Bugün Tekinalp’e bakıldığında farklı yorumlar yapılır.
Kimileri onu samimi bir Cumhuriyet aydını olarak görür. Kimileri ise devlet ideolojisine fazla yakın duran bir asimilasyon teorisyeni sayar. Bazıları için o cesur bir modernisttir. Bazıları içinse köklerinden kopmuş trajik bir figür.
Fakat bütün bu yorumların ötesinde önemli olan şudur:
Tekinalp, Türkiye’nin modernleşme sancılarını kendi hayatında yaşamış bir insandır.
Onun hikâyesi bize şunu gösterir:
Kimlik yalnızca nüfus cüzdanındaki bilgi değildir. İnsan bazen bir ömür boyunca “ait olduğu yeri” arar.
Ve bazen en büyük yalnızlık, bir yere ait olmak için kendini sürekli yeniden kurmaktır.
Tekinalp’in hayatı tam da böyle bir yalnızlığın hikâyesidir.
İmparatorluğun çöken duvarları arasında doğmuş, ulus-devletin sert koridorlarında yürümüş, eski dünyasını kaybetmiş, yeni dünyada ise tam anlamıyla ev bulamamış bir adamın hikâyesi…
Belki de bu yüzden onun adı bugün yalnızca tarih kitaplarında değil, modern Türkiye’nin ruhunda da dolaşmaya devam ediyor.
Ramazan Gülcü
TEREF