Urmu Teorisi'ne göre Ön Asya merkezli Türk tarım kültürünün doğuşu, gelişimi ve yayılımı tarihsel süreçte şu kronolojik aşamaları izlemiştir:
M.Ö. 10.000 – 6.000 (Neolitik Çağ - Tarımın Doğuşu): Urmiye (Urmu) Gölü çevresi, Doğu Anadolu ve Dicle nehrinin üst havzasında yerleşik hayat başlar. Dünyanın en eski tarım merkezleri kabul edilen Carmo (Jarmo), Halaf ve Hasun gibi arkeolojik kültürler, bölgedeki kadim Ön Türk toplulukları tarafından inşa edilir. Bu dönemde ilk ekinçilik (tarım) faaliyetleri, saban kullanımı ve tohum ıslahı gerçekleştirilir.
M.Ö. 5.000 – 4.000 (Kür-Araz Kültürü ve Tarımın Kurumsallaşması): Güney Kafkasya ve Doğu Anadolu'da yerleşik yaşam ile tarımsal üretim zirveye ulaşır. Tarım terimleri (ekin, buğday, un, saban) proto-Türk dilinde kökleşir.
M.Ö. 4.000 – 2.000 (Tersine Göç ve Tarımın Asya'ya Taşınması): Ön Asya'daki iklimsel değişiklikler ve nüfus artışı sebebiyle Türk boylarının bir kısmı batıdan doğuya (Orta Asya ve Altaylar'a) doğru göç eder. Ön Asya'da öğrenilen gelişmiş tarım teknikleri, sulama kültürü ve evcil tahıllar Altaylar'a (Afanasyevo ve Andronovo kültür alanlarına) taşınır. Geleneksel tarihin "ilkin anayurt" sandığı Altaylar, aslında tarım kültürünün taşındığı ikinci anayurt olur.
M.Ö. 3.000 – 2.000 (Mezopotamya ve Sümer/Subar Bağlantısı): Ön Asya'da kalan proto-Türk unsurlar (Subarlar vb.) ile Mezopotamya uygarlıkları arasında yoğun tarımsal ve kültürel etkileşim yaşanır. Türkçe ve Sümer dillerindeki ortak tarım ve ziraat kelimeleri bu dönemin mirasıdır.
M.Ö. 2.200 – 700 (Ön Asya'da İlk Türk Devletleri ve Yerleşik Yaşam): Celilov'a göre tarım kültürünü sürdüren bu topluluklar Ön Asya'da sırasıyla Kut Eli Devleti (M.Ö. 2200), Turuk Beyliği (M.Ö. 19. yy) ve Subar Beyliği (M.Ö. 9. yy) gibi siyasi yapılar kurarak ziraat medeniyetini devam ettirirler. [1]
Firudin Celilov’un Urmu Teorisi, Türk tarihini kronolojik olarak Avrasya bozkırlarından çok daha geriye, Neolitik Dönem Ön Asyası'na bağlar. Teoriye göre Türklerde tarım, sonradan veya başka milletlerden öğrenilmiş bir uğraş değildir. Aksine Türkler, Urmiye havzasında tarım medeniyetini bizzat var eden, kurumsallaştıran ve göç yollarıyla bu kültürü Orta Asya'ya ihraç eden en eski yerleşik kavimlerden biridir.
Tarımın Beşiği Olarak Urmu Havzası:
Celilov, M.Ö. IV. binyıl ve öncesinde (Neolitik dönem), yerleşik hayatın, ekinçiliğin (tarım), hayvancılığın ve tekerlekli araba sanatının ilk olarak Van-Urmiye gölleri ile Dicle nehrinin üst havzasında ortaya çıktığını savunur. Bölgedeki en eski tarım yerleşimleri (Carmo, Halaf, Hasun gibi arkeolojik kültürler) bu teoride Ön Türk medeniyetinin ilk izleri olarak kabul edilir.
Tersine Göç Hareketi ve Tarımın Taşınması: Teoriye göre göçler Doğu'dan Batı'ya değil, Ön Asya'dan Asya'nın içlerine doğru gerçekleşmiştir. İklimsel ve nüfus odaklı sebeplerle Ön Asya'dan ayrılan bazı Türk boyları (Subarlar/Kutlar vb.), Mezopotamya ve Anadolu sınırlarında geliştirdikleri tarım tekniklerini, ekin kültürünü ve tohumları yanlarında götürerek Orta Asya ve Altaylar coğrafyasına taşımışlardır. Dolayısıyla Orta Asya'daki Afanasyevo ve Andronovo gibi kültürlerde görülen erken tarım izleri, aslında Ön Asya kökenlidir.
Dil ve Sümer/Subar Bağlantısı: Celilov, Türkçe ve Sümer dillerindeki tarım, ekin, saban, buğday gibi temel ziraat terimlerinin ortaklığını bu coğrafi birlikteliğe bağlar. Kadim Ön Asya halklarından olan Subarların ve bölgedeki proto-Türk unsurların, Sümer medeniyetinin de tarımsal altyapısını oluşturduğu kanıtlarla anlatılır.
Firudin Celilov’un Urmu Teorisi, Türk tarihinin başlangıcını sadece bozkır kültürü ve hayvancılıkla sınırlayan dar kalıpları kırarak, Türkleri dünya tarım tarihinin en eski öznelerinden biri konumuna getirmektedir. Teoriye göre Türklerde tarım, sonradan öğrenilen bir uğraş değil; aksine Ön Asya’daki kadim anayurtta doğmuş, kurumsallaşmış ve oradan göçler vasıtasıyla Avrasya’nın içlerine kadar yayılmış yerleşik bir medeniyet mirasıdır.
Kaynaklar
Celilov, Firudin (2006). Urmu Teorisi: Türklerin İki Avrasya'da Erken Tarihi. Bakü.
Celilov, Firudin (2014). Kadim Türk Tarihi (Ön Asya Dönemi). Bakü: Çaşıoğlu Yayını.
Celilov, Firudin (2018). Türkün Ceonimi (Türkün Coğrafyası ve Etnogenezi)
Yeliz Kılıçarslan
Firudin Celilov