İslam tarixində ən maraqlı kəşflərdən biri, hazırda İngiltərənin Birmingem Universitetinin Cadbury Tədqiqat Kitabxanasının kolleksiyasında saxlanılan Birmingem Quran Perqamentidir.
Bu əlyazma, müasir elmi metodlardan istifadə edərək karbon-14 tarixləndirməsinə əsasən, eramızın 568-ci və 645-ci illəri arasında tarixləndirilir. Bu dövr, demək olar ki, İslam peyğəmbəri Məhəmmədin yaşadığı dövrə təsadüf edir. Buna görə də, tədqiqatçılar bu perqamenti Quran mətninin ən erkən yazılı nümunələrindən biri hesab edirlər.
Perqament üzərində yazılmış bu səhifələr erkən ərəb əlifbasının bir növü olan Hicazi əlifbasındadır. Yazı olduqca sadə və səlisdir; bu gün bildiyimiz ərəb əlifbasının nöqtələri və diakritik işarələri hələ istifadə olunmur. Bu, erkən Quran əlyazmalarının vacib bir xüsusiyyətidir.
Bu iki səhifədə Quranın aşağıdakı hissələrindən ayələr var:
• Kəhf surəsindən bəzi ayələr
• Məryəm surəsindən hissələr
• Taha surəsindən parçalar
Məlum olduğu kimi, Quran vəhyi birdən-birə deyil, təxminən 23 il ərzində hissə-hissə nazil olmuşdur. İlk vəhy 610-cu ildə, son vəhy isə 632-ci ildə tamamlandığı qəbul edilir. Peyğəmbərin dövründə ayələr həm əzbərlənmiş, həm də dəri, sümük və xurma yarpaqları kimi müxtəlif materiallara yazılmışdır.
Daha sonra, birinci xəlifə Əbu Bəkrin hakimiyyəti dövründə bu parçalar bir araya gətirilərək bir müshaf (Quran) təşkil etmişdir. Üçüncü xəlifə Osman ibn Əffanın hakimiyyəti dövründə Quran mətni köçürülmüş və İslam dünyasının müxtəlif mərkəzlərinə göndərilmişdir. Bu gün əlimizdə olan Quran mətni bu standarta əsaslanır.
Birmingem perqamenti erkən dövrünə görə həm tarixçilər, həm də filoloqlar üçün son dərəcə dəyərli bir sənəddir. Kiçik bir perqament parçası olsa da, İslam tarixinin birinci əsrinə işıq salan mühüm bir şahiddir. Bu gün Quranın çox erkən əlyazmaları dünyanın müxtəlif muzeylərində tapılır. İstanbuldakı Topqapı Müşəfi, Daşkənddəki Səmərqənd Quranı və Yəməndəki Səna əlyazmaları bu mühüm nümunələrdəndir.
Tolga Ekinli
TEREF