Dinlər tarixini araşdırarkən qədim Yaxın Şərq mədəniyyətləri arasında müəyyən ritual və simvolik oxşarlıqların mövcudluğu diqqət çəkir. Məsələn, Kəbə İslam dünyasında müqəddəs mərkəz hesab olunur və müsəlmanlar namaz qılarkən ona tərəf yönəlirlər. Qədim Mesopotamiyada da şəhərin əsas məbədi – məsələn Ziggurat of Ur – tanrının yer üzündəki evi kimi qəbul edilir və şəhərin dini mərkəzi sayılırdı. Hər iki ənənədə müqəddəs bir mərkəz anlayışının olması diqqətəlayiqdir.
Digər maraqlı paralel ritual hərəkətlərdə görünür. İslamda zəvvarlar Təvaf zamanı müqəddəs tikilinin ətrafında dövrə vururlar. Mesopotamiya dini mərasimlərində də bayram günlərində tanrı heykəllərinin məbəddən çıxarılıb şəhər daxilində və məbəd kompleksinin ətrafında yürüşlərlə aparılması kimi ritual prosesiyalar mövcud idi. Bu cür dövrəvi hərəkətlər müqəddəs məkanın kosmik mərkəz kimi qəbul edilməsinin simvolik ifadəsi sayılır.
Ziyarət və kollektiv dini toplaşma ənənəsi də oxşar xüsusiyyətlər göstərir. İslamda müxtəlif ölkələrdən milyonlarla insan Həcc mərasimində iştirak etmək üçün Məkkəyə gəlir. Qədim Mesopotamiyada da böyük dini bayramlar zamanı insanlar müxtəlif bölgələrdən şəhər məbədlərinə axışırdı və xüsusilə Akitu bayramı zamanı böyük dini mərasimlər və yürüşlər keçirilirdi.
Həm İslam, həm də qədim Mesopotamiya dini praktikalarında qurban mərasimləri də mühüm yer tuturdu. Həcc mərasimində qurban kəsilməsi dini ibadətin bir hissəsi sayılır, Mesopotamiya məbədlərində isə tanrılara heyvan qurbanları və müxtəlif təqdimatlar edilirdi. Bu cür oxşarlıqların mövcudluğu birbaşa tarixi davamlılıqdan çox, qədim Yaxın Şərq sivilizasiyalarında formalaşmış ümumi dini düşüncə və ritual davranış modellərinin müxtəlif mədəniyyətlərdə fərqli formalarda yaşaması ilə izah olunur.
Qiyas Əyyuboğlu
TEREF