Jacob Reineggs Şirvan xanı Məhəmməd Səid xanla da görüşüb, onun süfrəsində yemək yeyib. Reineggs Məhəmməd Səid xanı həm yəhudilərə, həm də ermənilərə dost biri kimi xatırlayır. Şirvanı belə təqdim edir:
"Şirvan əyalətində eyni adlı iki şəhərə rast gəlinir: Köhnə və Yeni Şamaxı; yeni şəhərə bir çoxları həm də Şirvan adını verir.
Köhnə Şamaxı əsas silsilə ilə cənuba doğru uzanan Qafqaz qolunun yaratdığı bucaqda yerləşir. Mənşəyi Rizvan və Beşbarmaq dağlarında yerləşən bir çay bu şəhərin yanından qərbə doğru axır və "Bir-Saat-tschay" yəni "Bir saatlıq çay" adını alır. Dağ qarının az və ya çox miqdarda əriməsindən sonra tez-tez və ən böyük sürətlə gözlənilmədən qabarır və leysan olur. Bu şəhər ərəblər tərəfindən tikilib və Şam-Əxi yəni Şamlı qardaşlar adı altında uzun müddət bir ərəb ailəsinin mülkiyyəti olaraq qalıb.
O dövrün qala tikintisi standardlarına görə, qalın və hündür bir divarla əhatə olunmuşdur ki, bu divar bu günə qədər şəhərin xarabalıqlarını bütöv şəkildə əhatə edir, baxmayaraq ki, sıx meşə səbəbindən onları çətinliklə görmək mümkündür. Əvvəllər onu Kiss-Kalasi ("Qız qalası") və Küll-Kalasi ("Gül qalası") adlı iki dağ qalası qoruyurdu. Lakin bunlar dağıdıldıqdan sonra sakinlər ləzgilərin basqınlarından çox narahat olduqlarını hiss etdilər və şəhərlərində çox uzun müddət qapalı qaldılar. Hətta həmin şəhərin küçələrində belə, Qız və ya Gül qalasında gizlənən bu düşmənlər tərəfindən öldürüldülər; bu səbəbdən Nadir şah sakinləri buranı tərk etməyə və Ağsu çayının o biri tərəfindəki düzənlikdə yeni bir şəhər salmağa məcbur etdi və bu şəhərə Yeni Şamaxı adını verdilər və indi bu şəhər tez-tez Şirvanla qarışdırılır.
Köhnə Şamaxının çox gözəl bir yeri var; meşə və meyvə verən kolluqlara çox tez-tez rast gəlinir, o cümlədən nadir, ləzzətli, toxumsuz nar - daha doğrusu, toxumu o qədər kiçikdir ki, özü ilə birlikdə yeyilə bilər - yetişir. Yeni Şamaxı Bakıdan daha böyükdür və geniş, hündür torpaq divarlarla əhatə olunub. Yerli evlərin memarlığı tamamilə İran üslubundadır; onlar çox rahat və şəndir, lakin təmiz deyil. Şəhərin küçələri yaxşı döşənilib lakin onlar, xüsusən də yaz və payızda olduqca palçıqlıdır; buna baxmayaraq, ticarət çiçəklənir, tacirlər varlıdır. Multanı və ya hind pul dəyişdiricilərinə xan ilə sakinlər arasında bağlanmış müqaviləyə əsasən burada məskunlaşmağa, eləcə də Bakı və Həştərxanda adət etdikləri kimi rüsvayçı sələmçiliyə icazə verilmir.
Yəhudilərə ticarət etməyə icazə verilir və əhalisinin çoxluğu nəzərə alınmaqla, onlar bu işlə, eləcə də əkinçiliklə məşğul olurlar ki, bu da onların kiçik bir üstünlüyüdür. Palçıqlı küçələr, ağır və iyrənc buxarlar və sakinlərin həyat tərzi onların çoxsaylı və tez-tez baş verən xəstəliklərə məruz qalmalarına səbəb olur. Uşaqların ölümü o qədər tez-tez baş verir ki, bir evdə iki və ya üç uşaq tapmaq çox nadir hallarda olur; lakin müharibə dövründə Xan bu şəhərdən 2000 döyüşə hazır təbəə ilə birlikdə döyüş meydanına çıxa bilir. Şamaxı ətrafındakı bağlara yaxşı qulluq edilir və onların münbit torpaqları, hər cür ən dadlı meyvələrlə yanaşı, hər yerə ixrac edilən və hamı tərəfindən məmnuniyyətlə içilən çox yaxşı şərab da verir; çünki saxlanıldığı dəri şərab kisələrindən aldığı qatran dadı içənlərin xoşuna gəlir.
Bu şəhərə məxsus və toplu halda Qobustan adlanan xeyli sayda kənd Kür sahillərinə və hələ də şəhərdən 38 verst aralıda yerləşən bu çay boyunca uzanır. Bu kəndlərdə ipəkçilik çox güclü şəkildə tətbiq olunu. İstehsal olunan sap yaxşı, incə, möhkəm və parlaqdır və bütün Şirvanda ən yaxşı məhsul kimi çox baha başa gəlir. Əlbəttə ki, əgər iğtişaş, tənbəllik və xanın acizliyi bu bölgəni bataqlığa çevirməsəydi, onun yalnız bir meyvə bağı üçün yaradıldığını demək olardı.
Köhnə Şamaxının şimal-qərbində, Qafqazın əsas silsiləsinin ətəyində, Saqiyan Vank adlı erməni monastırı yerləşir. O, Müqəddəs Stefana həsr olunub və mənim orda olanda biri İsaak [İshaq], digəri isə Eqnati [İqnati] adlı iki yepiskop tərəfindən idarə olunurdu. Toplu halda Kabban adı ilə tanınan 12 kənd bu monastırı lazımi gəlirlə təmin edir. Sakinlərin gözəl üzüm bağları və meyvə bağlarından əlavə, bol taxılı da var və onlar (həmin bu iki yepiskopu saymasaq) bu varlı dindaşları arasında çox yaxşı vəziyyətdə olan daha 30 keşişi saxlayırlar. Bu kəndlər və monastır Şamaxı xanına tabe olsalar da, xan, həmişə onların qanunlarına və inanclarına uyğun olaraq ədalət və nizam-intizamı təmin edən bir ermənini nəzarətçi və idarəçi təyin edir.
Ümumiyyətlə, İran Asiyasında müsəlmanların ermənilərə zülm etdiyi hallar çox nadirdir. Onlar kilsələrin, zənglərin və bütün vicdan azadlığının onlara verilməsinə sakitcə şahid olurlar; hətta ağır, uzun sürən xəstəliklər halında, onlara [müsəlmanlara] dəfələrlə geyimli bir keşiş tərəfindən İncili oxutdururlar. Bu xristianların heç bir dini şikayətlə üzləşməmələrini təmin etmək üçün onlara həmişə öz dindaşları arasından bir rütbə verilir. Şirazda erməni Qurgin öz xalqının rütbəlisi və "sultanı" idi, onların nizam-intizamına nəzarət etmək və ədaləti həyata keçirmək vəzifəsi daşıyırdı; və İran qəyyumu Kərim xan [Zənd] onu ən etibarlı dostu kimi tanıyırdı!
Lakin, bu qədər fəal və yadlara qarşı bu qədər səxavətli və yardımsevər erməni xalqının ayrı-ayrı üzvləri arasında şəxsi fikir ayrılıqları, qürur, paxıllıq və tamahkarlıq, eləcə də bir-birlərinə qarşı gizli, saxta və pis niyyətli düşmənçilik, eləcə də xristian avamlığı və hiyləgər keşişlərin yüngül düşüncəli iştirakı həmişə təqib və alçaldıcılığın hərəkətverici qüvvələridir. Bunlar yalnız ayrı-ayrı üzvlərə aid olsa da, bütövlükdə təsir göstərir və xristianlığa mane olur.
Şamaxıya hökmdar olan knyaz özünü Məhəmməd Səid Xan adlandırır, çox qeyrətli bir ələvidir [şiə], eyni zamanda yaşlı, sakit və dürüst bir insandır: çünki onun başından yüzlərlə şey keçib, faciəli tale yaşayıb və bu da onu ümid və qorxuya laqeyd edib."
Cavid Ağa
TEREF