VII əsrin əvvəllərində Ərəbistan yarımadasında ortaya çıxan və qısa müddətdə Atlantik okeanından Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan geniş bir coğrafiyanı əhatə edən İslam hərəkatı, bəşər tarixinin ən böyük sosial-siyasi transformasiyalarından biri hesab olunur. Bu hərəkatın nüvəsini təşkil edən ərəb qəbilələrinin bütpərəstlikdən və digər yerli inanclardan ayrılaraq yeni bir dini kimlik ətrafında birləşməsi, müasir tarix elmində, şərqşünaslıqda və sosiologiyada fundamental müzakirə mövzularından birinə çevrilmişdir. Uzun əsrlər boyu bu proses yalnız dini mətni əsas alan ənənəvi rəvayətlər çərçivəsində izah edilsə də, XIX əsrdən etibarən tənqidi-tarixi metodologiyanın inkişafı fərqli akademik nəzəriyyələrin meydana gəlməsinə yol açmışdır. Bu gün tarixşünaslıq ərəblərin müsəlmanlaşmasını tək bir amillə deyil, ilahi vəhy iddiası, regional geosiyasi boşluqlar, sosial-iqtisadi böhranlar və imperiya quruculuğu proseslərinin mürəkkəb kəsişməsi kimi qiymətləndirir.
Ərəb qəbilələrinin İslamı qəbul etməsinə dair ən qədim və ən geniş yayılmış model, erkən müsəlman tarixçilərinin qələmə aldığı klassik rəvayətlərə əsaslanan ortodoks nəzəriyyədir. Bu modelə görə, İslamın yarımadada sürətlə yayılması Məhəmməd peyğəmbərin şəxsi xarizması, İslamın gətirdiyi bərabərlik prinsipləri və daxili çəkişmələrdən yorulmuş ərəb cəmiyyətinin vahid mənəvi mərkəz axtarışı ilə birbaşa bağlıdır. Xüsusilə Məkkənin fəthindən sonrakı dövrdə qəbilələrin kütləvi şəkildə Mədinəyə heyətlər göndərərək könüllü ittifaqlara daxil olması və peyğəmbərin vəfatından sonra baş verən dindən dönmə üsyanlarının hərbi güclə yatırılması, bu birliyin tamamilə dini və siyasi mənada qətiləşdiyini göstərir. Qərb dünyasında uzun müddət əsas istinad mənbəyi kimi qəbul edilən bu yanaşma, prosesi daha çox daxili dinamika, mənəvi oyanış və ilahi iradənin sosioloji təzahürü kimi təqdim edir.
Ənənəvi dini izahlardan fərqli olaraq, XX əsrin ortalarında formalaşan sosial-iqtisadi və marksist yönümlü akademik məktəblər diqqəti VII əsr Ərəbistanının maddi şəraitinə yönəltmişdir. Bu nəzəriyyəyə görə, İslamın ortaya çıxdığı dövrdə Məkkə və Mədinə kimi ticarət mərkəzlərində ibtidai qəbilə quruluşundan erkən sinfi cəmiyyətə keçid prosesi yaşanmaqda idi. Tranzit ticarət yollarının inkişafı qəbilə aristokratiyasının hədsiz zənginləşməsinə, ənənəvi qəbilə həmrəyliyinin zəifləməsinə və yoxsul təbəqələrin marginallaşmasına səbəb olmuşdu. Köhnə bütpərəstlik kultları bu yeni sosial-iqtisadi reallıqları və sinfi fərqlilikləri tənzimləmək qabiliyyətini itirdiyi üçün cəmiyyətdə dərin bir struktur böhranı yaranmışdı. Bu kontekstdə ərəblərin İslamı qəbul etməsi, əslində bu sosial böhrana verilən rasional bir cavab idi; çünki yeni din zənginlərin mütləq hegemonluğuna qarşı sosial ədalət mərkəzli iqtisadi proqram təklif edir, fəthlər gedişatında isə qəbilələrə yeni torpaqlar və qənimətlər vəd edərək onları iqtisadi cəhətdən motivasiya edirdi.
İslamın ilkin dövrünü regional kontekstdə araşdıran digər bir müasir akademik xətt isə prosesi geosiyasi praymatizm və müqavilə nəzəriyyəsi ilə izah edir. VII əsrin əvvəllərində Yaxın Şərqin iki böyük supergücü olan Bizans və Sasani imperiyaları arasındakı tükəndirici müharibələr regionda ciddi bir təhlükəsizlik və güc vakuumu yaratmışdı. Mədinədə qurulan yeni teokratik idarəetmə sistemi, daxili nizamsızlıqdan əziyyət çəkən ərəb qəbilələrinə mükəmməl bir hərbi-siyasi konfederasiya mexanizmi təqdim etdi. Müasir tarixçi Fred Donnerin irəli sürdüyü "Möminlər Hərəkatı" tezisinə görə, ilkin mərhələdə bu struktur eksklüziv bir "İslam" dinindən ziyada, təkallahlılığa inanan xristianları, yəhudiləri və saleh ərəbləri vahid cəbhədə birləşdirən universal bir hərəkat idi. Ərəb qəbilələrinin böyük əksəriyyəti bu hərəkata teoloji doktrinaları tam mənimsədikləri üçün deyil, vergi və hərbi təhlükəsizlik müqavilələri bağlayaraq praymatik maraqlar naminə daxil oldular və bu siyasi ittifaq zaman keçdikcə vahid dini kimliyə çevrildi.
1970-ci illərdə formalaşan və ənənəvi tarixşünaslığa ən radikal zərbəni vuran revizionist (tənqidi-tarixi) nəzəriyyə isə ərəblərin müsəlmanlaşması prosesinin xronologiyasını və coğrafiyasını tamamilə yenidən şərh edir. Con Vansbro, Patrisiya Krone və Maykl Kuk kimi skeptik alimlər tərəfindən müdafiə olunan bu baxış bucağı, İslamın Məhəmməd peyğəmbərin sağlığında Ərəbistanın dərinliklərində hazır və formalaşmış bir din olaraq yayılması iddiasını rədd edir. Onların fikrincə, ilk ərəb fəthləri dini xarakter daşımırdı, əksinə, imperiyaların zəifləməsindən istifadə edən qəbilələrin kütləvi miqrasiyası və ya yəhudi-məshihçi cərəyanların təsiri ilə başlayan bir hərəkat idi. Revizionist model iddia edir ki, bu gün bildiyimiz mənada müstəqil "İslam" kimliyi və onun ərəblər tərəfindən kütləvi qəbulu, fəthlərdən təxminən yarım əsr sonra, Əməvilər xəlifəsi Əbdülməlik dövləti mərkəzləşdirmək və fərqli xalqları vahid ideologiya altında birləşdirmək qərarına gəldikdə baş vermişdir. Bu mənada, ərəblərin müsəlmanlaşması sürətli bir inqilab deyil, fəth edilmiş torpaqlarda onilliklər boyu davam edən və geriyə doğru tarixiləşdirilən mürəkkəb bir mədəni-dini təkamülün nəticəsidir.
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, ərəblərin necə müsəlman olması ilə bağlı müasir akademik mühitdə vahid və mütləq bir nəzəriyyə mövcud deyil, əksinə, müxtəlif amilləri ön plana çıxaran multidissiplinar yanaşmalar üstünlük təşkil edir. Yəni, bizə öyrədilən ənənəvi islam tarixi həqiqəti əks etdirmir. Lakin onuda qeyd etməliyik ki, islam mənbələrini tamamilə yanlış hesab edib ancaq 7-ci əsrin qaynaqlarına əsaslanaraq tarix yaradmaq düzgün deyil. Mən bir nəçə mövzuda sizi müxtəlif məktəblərin fikirləri ilə tanış etmişdim. Burada onlara qısaca işarə edərək yekun nəticəyə gəlməliyik. Yükun nəticə isə budur ki, islamın dəqiq və hansı şəraitdə formalaşması bizə tam bəlli deyil. İslam qaynaqları tarixlə uzalşmır, tarix isə islam barədə susur. Biz nə gözümüzü yumub bu dinin birdən birə hazır formada bir ərəbə gəldiyi ilə razılaşa bilərik, nədə onun əməvilər tərəfindən uydurulduğu ilə. Bizə dəqiq məlum olan budur ki, islam adlanan din ərəbistanda yayılan arian və ibonit cərəyanlı xristianlıqdan bəhrələnmiş, bizans xristianlığına qarşı formalaşmış və uzun yol keçərək bu gün müstəqil bir din halına gəlmişdir. Əlbətdə müsəlman olan biri üçün bu qeyd olunanlar bir təhqir kimi görünə bilər. Lakin bunlar təhqir yox, faktlardır.

Bu gün biz tarixi elmə çevirməyi bacarmışıq. Bunu hələ də inkişaf etdiririk. Sual vermək, araşdırmaq alimlərin işidirsə, öyrənmək, düşünmək və doğru olanı təsdiqləməkdə bizim işimizdir.
Elman Yusifoglu
TEREF