Pul heç vaxt kifayət etmir: hakimiyyətin psixologiyası və sistemin anatomiyası
Kral və qızıl hekayəsi
Bir kral var idi.
Xəzinəsi dolu idi.
Amma yenə narahat idi.
Bir gün xəzinədardan soruşdu:
“Bizim nə qədər qızılımız var?”
Xəzinədar dedi:
“Ölkəni yüz il dolandırmağa yetər.”
Kral susdu.
Və sonra dedi:
“Bəs yüz birinci il?”
Bu hekayə sadə görünür.
Amma siyasətin psixologiyasını izah edir.
Pul heç vaxt kifayət etmir.
İngilislərin bir sözü var:
“Power corrupts, absolute power corrupts absolutely.”
(Güc korlayır, mütləq güc isə tam korlayır.)
Bu fikri pula tətbiq etsək, mənzərə daha da aydın olur:
pul artdıqca, iştah da artır.
Bizim dildə bunu daha sərt deyirlər:
“İştah diş altındadır.”
Pulun fəlsəfəsi: Karl Marks nə deyirdi?
Karl Marx “Kapital” əsərində pula belə yanaşırdı:
pul sadəcə mübadilə vasitəsi deyil.
pul — gücdür.
Marks yazırdı ki:
pul hər şeyi ölçür,
amma eyni zamanda hər şeyi təhrif edir.
Onun fikrinə görə:
— zəif insan pul ilə güclü görünür
— savadsız insan pul ilə hörmət qazanır
— ədalətsiz insan pul ilə “qanuni” olur
Ən əsas tezis isə budur:
pul iqtisadi anlayış deyil.
pul — sosial münasibətdir.
Yəni pul varsa:
— təsir var
— iyerarxiya var
— bərabərsizlik var
Və ən təhlükəli məqam:
pul artdıqca onun hakimiyyəti də artır.
Pulun təbiəti: dayanmaq istəmir
Marksın ən kəskin fikirlərindən biri budur:
kapital daim böyümək istəyir.
Pul heç vaxt demir:
“bəsdir.”
Pul deyir:
“daha çox.”
Bu artıq iqtisadi məsələ deyil.
Bu, psixoloji və siyasi prosesdir.
Azərbaycan modeli: pul siyasətə çevriləndə
Azərbaycanda çoxları düşünür:
“Bu iqtidarın artıq kifayət qədər pulu var.”
Amma bu, yanlış yanaşmadır.
Çünki sistem belə işləyir:
pul varsa, daha çox pul istəyəcək.
Bu seçim deyil.
Bu, mexanizmdir.
Əgər pul hakimiyyətin əsas dayağına çevrilibsə,
onda bütün dövlət mexanizmi pula xidmət etməyə başlayır.
Pul-sistem-təzyiq
Bu zaman nə baş verir?
— cərimələr artır
— vergilər artır
— yeni qaydalar yaranır
Və sistem hər şeyi belə görür:
insan-gəlir mənbəyidir
Bu nöqtədə dövlət dəyişir:
— xidmətdən-yığıma
— idarəçilikdən-təzyiqə
— vətəndaşdan-resursa
Ən təhlükəli mərhələ odur ki:
pul artıq vasitə deyil.
məqsədə çevrilir.
Onda qərarlar belə verilmir:
“bu lazımdırmı?”
Belə verilir:
buradan nə qədər pul çıxarmaq olar?”
Sual pulun olub-olmaması deyil.
Sual budur:
pul kimə xidmət edir?
Əgər pul insan üçün işləyirsə-sistem yaşayır
Əgər insan pul üçün işləyirsə-sistem çürüyür
Və tarix göstərir:
pul üzərində qurulan hakimiyyət
bir gün elə pulun da güdazına gedir...
Mən ona da əminəm ki,
bu iqtidar pulu sevdiyi qədər Azərbaycanı sevsəydi,
biz çoxdan cənnət kimi bir ölkədə yaşayardıq.
Amma problem də elə bundadır.
Onlar ölkəni sevmədilər.
Onlar torpağı sevmədilər.
Onlar insanı sevmədilər.
Onlar pulu sevdilər.
Və ən təhlükəli tərəfi də budur:
Onlar pulu sadəcə sevmədilər.
Pulu Allah bildilər.
Bir ölkənin həqiqi vəziyyətini prezident sarayına baxaraq yox, bazarda qiymətlərə baxaraq anlamaq olar.
Bir dövlətin nə qədər ədalətli olduğunu oliqarx məmurların sərvətindən yox, müəllimin, həkimin, təqaüdçünün və şəhid ailəsinin həyatından anlamaq olar.
Ədalət görmək istəyirsənsə, zənginlərin nitqlərinə deyil, sadə insanların gözlərinə bax.
Çünki həqiqət çox vaxt hakimiyyətin tribunasında yox, xalqın həyatında gizlənir.
Məncə, ədaləti nazirlərin villalarında yox, kasıbların mətbəxində axtarmaq lazımdır...
Elbeyi Hesenli
TEREF