Bir dövlətin gələcəyini onun neft ehtiyatları yox, məhkəmələri müəyyən edir.
Çünki məhkəmə zalı dövlətin vicdanıdır.
Əgər məhkəmə həqiqəti müdafiə edirsə, dövlət yaşayır.
Əgər məhkəmə saxtakarlığı qanuniləşdirirsə, dövlət içindən çürüməyə başlayır.
Bu gün Azərbaycanda baş verənlər məhz budur.
⸻
Bu model yeni deyil
Stalin dövründə istintaq plan üzrə işləyirdi:
— kvota verilirdi
— ittiham hazırlanırdı
— etiraf işgəncə ilə alınırdı
Müəyyən sayda insan “xalq düşməni” elan edilirdi.
İstintaq sənədlərində belə yazılırdı:
“Etirafı əldə etmək üçün əlavə tədbirlər görüldü.”
Bu “tədbirlərin” nə olduğunu hamı bilir.
Cinayət yox idi.
Cinayət hazırlanırdı.
Müstəntiq yazırdı.
Prokuror təsdiqləyirdi.
Məhkəmə möhür vururdu.
Çünki hökm əvvəlcədən yazılırdı.
⸻
Ədalət necə olmalıdır? Tarix nə deyir
Tarixdə məhkəmə sadəcə hökm verən yer olmayıb.
O, ədalətin simvolu olub.
⸻
İslam tarixindən nümunə
İslam tarixində bu mövzu ilə bağlı məşhur bir hadisə danışılır.
Rəvayətə görə, Raşidi xəlifə ilə sadə bir vətəndaş arasında mübahisə yaranır və iş məhkəməyə çıxarılır.
Hakim xəlifəni digər tərəf kimi dinləyir və hökmü onun əleyhinə çıxarır.
Xəlifə isə bu qərarı qəbul edir.
Bu nümunənin mahiyyəti birdir:
qanun hakimiyyətdən yuxarı olmalıdır.
⸻
Osmanlıdan nümunə
Osmanlı tarixində də buna bənzər hadisə ilə bağlı məşhur rəvayət var.
Fateh Sultan Mehmed dövründə bir memarın hüququnun pozulduğu iddia edilir.
Memar məhkəməyə müraciət edir.
Hakim sultanı məhkəməyə çağırır
və hökmü onun əleyhinə çıxarır.
Sultan bu qərarı qəbul edir.
Mesaj aydındır:
qanun sultandan da yuxarıdır.
⸻
Prussiya nümunəsi
Prussiya kralı II Fridrix ilə bağlı məşhur bir hadisə var.
Kral Potsdamda saray tikdirmək istəyir.
Yaxınlıqda isə bir dəyirmançı yaşayır.
Kral onun torpağını almaq istəyir.
Dəyirmançı imtina edir və deyir:
“Berlində hələ də hakimlər var.”
Bu cümlə tarixə düşür.
— kral geri çəkilir
— dəyirmançı torpağında qalır
— sonradan münasibətlər normallaşır
Bu nəyi göstərir?
ədalət sistemi qarşıdurma yox, sabitlik yaradır.
⸻
Və indi əsas sual
Əgər tarixdə xəlifə məhkəməyə çıxarılırsa,
əgər sultan hökmə tabe olursa,
əgər kral sadə vətəndaşa uduza bilirsə,
bəs niyə bəzi sistemlərdə hökm əvvəlcədən yazılır?
⸻
İttihamın şablonu
Azərbaycanda 400-ə yaxın siyasi məhbus var.
Bu insanların əksəriyyətinə eyni tip ittihamlar verilir:
— narkotika
— hədə-qorxu
— iqtisadi cinayətlər
— “tapılmış” kriminal epizodlar
İllər keçir, hakimlər dəyişir, müstəntiqlər dəyişir, amma ittihamların repertuarı dəyişmir.
Bu təsadüfdürmü?
Yox.
Bu, sistemdir.
⸻
Əvvəl hökm, sonra “sübut”
Bu sistemin məntiqi sadədir:
əvvəl qərar verilir,
sonra ittiham qurulur,
axırda “sübut” tapılır.
Müstəntiq yazır.
Prokuror təsdiqləyir.
Məhkəmə möhür vurur.
Vəkil isə ya susur, ya da formal iştirak edir.
Çünki hamı bilir:
hökm əvvəlcədən yazılıb.
⸻
Vicdanın sıxışdırıldığı sistem
Bu mexanizmin ən qaranlıq tərəfi odur ki, onun içində işləyən insanlar da azad deyil.
Seçim çox sadədir:
ya saxtakarlığı qəbul edib sistemin bir hissəsinə çevrilirsən,
ya da sistemdən kənarlaşdırılırsan.
Bu sistemdə vicdan üstünlük deyil.
Problemdir.
⸻
Şəxsi təcrübə
2000-ci ildə məni oğurlayıb Naxçıvana apardılar.
Heç vaxt görmədiyim bir polis məhkəmədə dedi ki, guya mən polisə müqavimət göstərmişəm.
Nəticə:
15 sutka həbs.
Bu hüquq deyildi.
Bu, səhnələşdirilmiş ittiham idi.
⸻
Bu gün
— azad mətbuat yoxdur
— siyasi mühit susdurulub
— cəmiyyət qorxudulub
Bu isə o deməkdir:
sistem indi daha rahat işləyir.
⸻
Tərtər: mexanizmin açıq forması
— hərbçilər işgəncə gördü
— döyüldü
— öldürüldü
— “vətən xaini” elan edildi
Bu səhv deyildi.
Bu, mexanizmdir.
⸻
Dövlətə inamın dağılması
İnsanlar artıq başa düşür:
bu sistemdə ədalət yoxdur.
Ona görə də məhkəməyə yox,
vor zakonlara müraciət edirlər.
⸻
Ən sərt nəticə
Ədalətin olduğu yerdə hakim qərar verir.
Ədalətin olmadığı yerdə qərar əvvəl verilir,
hakim sadəcə oxuyur.
⸻
Kafka bunu “The Trial” romanında absurd kimi təsvir etmişdi.
Amma bu absurd bu gün reallıq kimi işləyir.
Çünki burada əsas məsələ günah deyil.
İttihamdır.
⸻
Final
Ədalətin olmadığı yerdə məhkəmə zalı yox, səhnə var.
Və o səhnədə artıq hamının rolu əvvəlcədən yazılıb.
Elbeyi Hesenli
TEREF