Təsəvvür edin ki, bir çayın axınına qarşı üzürsünüz. Çay getdikcə sürətlənir və irəlidə nəhəng bir şəlalə var. Elə bir nöqtəyə çatırsınız ki, artıq çayın axın sürəti sizin maksimum üzmə sürətinizi üstələyir. Həmin an, geriyə dönməyin qeyri-mümkün olduğu "Hadisə Üfüqü"nə girmiş olursunuz.
Kosmosun ən sirli obyektləri olan Qara Dəliklərin ətrafında da məhz belə bir sərhəd mövcuddur: Hadisə Üfüqü (ing. Event Horizon)…
Hadisə Üfüqü, bir Qara Dəliyin xarici aləmlə əlaqəsini kəsən görünməz sərhədidir. Bu xətt bərk bir səth və ya maddi bir divar deyil; sadəcə kosmos-zamanın elə bir bükülmə nöqtəsidir ki, oradan keçən hər şey üçün dönüş biletinin müddəti bitir.
Bu sərhədin daxilində cazibə qüvvəsi o qədər tükənməz və amansızdır ki, ondan qaçmaq üçün kainatın sürət limitini – işıq sürətini (c≈300,000" km/s" ) aşmaq lazımdır. Lakin fizikaya görə heç bir şey işıqdan sürətli hərəkət edə bilmədiyi üçün, hətta işıq zərrəcikləri (fotonlar) belə bu tələdən xilas ola bilmir. İşığın qaça bilmədiyi bir yer isə təbii olaraq tamamilə qaranlıq qalır.
Niyə "Hadisə Üfüqü"?
Bu sərhədin daxilində baş verən hər hansı bir "hadisə"nin işığı (və ya məlumatı) bizə çatmadığı üçün, biz o sərhəddən o tərəfdə nə baş verdiyini əsla görə bilmirik. Bu, bizim kosmosdakı vizual üfüqümüzdür.
Sərhəddə Zamanın Dayanması
Eynşteynin Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsinə görə, kütlə artdıqca cazibə qüvvəsi güclənir və güclü cazibə qüvvəsi zamanı ləngidir. Hadisə Üfüqünə yaxınlaşdıqca zamanın axışı kənardakı bir müşahidəçi üçün inanılmaz dərəcədə yavaşlayır.
Kənardan baxan birinin gözüylə: Əgər siz bir astronavtın Qara Dəliyə doğru düşməsini izləsəniz, onun Hadisə Üfüqünə yaxınlaşdıqca yavaşladığını, donub qaldığını və rənginin getdikcə qırmızıya çalaraq (qırmızıya sürüşmə – redshift) yox olduğunu görərsiniz. Sizin üçün astronavt, heç vaxt o sərhədi keçməyəcək.
Astronavtın gözüylə: Astronavt üçün isə zaman normal axır. O, Hadisə Üfüqünü keçdiyini belə hiss etmədən Qara Dəliyin mərkəzinə doğru sürətlə düşməyə davam edir (əgər cazibə qüvvəsinin təsirindən bədəni bir makaron kimi uzanmasa – elm adamları buna "spaqetti effekti" deyirlər).
Fizikanın Çökdüyü Yer: Sinqulyarlıq
Hadisə Üfüqünün arxasında nə var? Bu sual müasir elmin ən böyük tapmacasıdır. Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsi deyir ki, Hadisə Üfüqündən içəri keçən bütün maddələr mərkəzdəki tək bir nöqtəyə – Sinqulyarlığa (ing. Singularity) doğru sıxılır.
Hadisə Üfüqü və Sinqulyarlığın Əsas Fərqləri:
Təbiəti baxımından: Hadisə Üfüqü Qara Dəliyin xarici aləmlə sərhədini və ya keçid eşiyini təşkil etdiyi halda, sinqulyarlıq Qara Dəliyin tam mərkəzində yerləşən sıx bir nöqtəni ifadə edir.
Sıxlıq baxımından: Hadisə Üfüqündəki sıxlıq nisbidir və Qara Dəliyin ümumi ölçüsündən asılı olaraq dəyişir; sinqulyarlıqda isə bütün kütlə tək bir nöqtəyə yığıldığı üçün sıxlıq sonsuzdur.
Fizika qanunları baxımından: Hadisə Üfüqündə Eynşteynin Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsi hələ də öz hökmünü qoruyub saxlayır və işləyir; lakin sinqulyarlıq nöqtəsinə çatdıqda bildiyimiz bütün müasir fizika qanunları tamamilə çökür.
Sinqulyarlıq nöqtəsində kütlə sonsuz sıxlığa çatır və həcm sıfıra bərabər olur. "Sonsuzluq" riyaziyyatda və fizikada bir xəta kodudur. Bu o deməkdir ki, hadisə üfüqünün gizlətdiyi o daxili dünyada bizim kvant mexanikamız və cazibə nəzəriyyəmiz artıq keçərli deyil. Kainat öz sirlərini bu görünməz pərdənin arxasında qoruyur.
Sərhədin İlk Fotosu
Uzun illər boyu Hadisə Üfüqü sadəcə riyazi tənliklərdə mövcud idi. Lakin 2019-cu ildə "Event Horizon Telescope" (Hadisə Üfüqü Teleskopu) komandası M87 qalaktikasının mərkəzindəki Qara Dəliyin ilk tarixi fotosunu çəkməyə nail oldu. Şəkildə görünən parlaq qaz halqasının ortasındakı o qaranlıq boşluq, məhz bəşəriyyətin ilk dəfə göz-gözə gəldiyi Hadisə Üfüqünün kölgəsi idi.
Hadisə Üfüqü bizə öyrədir ki, kainatda hər şeyi bilməyə hələ çox uzağıq və təbiət özünün ən ekstremal sirlərini xəsisliklə qoruyan bir qıfılın arxasında saxlayır.
İbrahim Nebioğlu