Diaspora anlayışı hər xalq üçün eyni mənanı daşımır.
Bəzi xalqlar üçün diaspora milli strategiyanın ayrılmaz hissəsidir.
Bəziləri üçün isə bu, sadəcə ölkədən kənarda yaşayan insanların dağınıq toplusudur.
Erməni və Azərbaycan diasporlarının müqayisəsi bu fərqi çox aydın şəkildə ortaya qoyur.
Tarixi formalaşma: əsas fərq buradan başlayır
Erməni diasporu təsadüfi yaranmayıb.
Bu diaspora XX əsrin əvvəllərində baş verən hadisələrdən sonra formalaşmış, nəsillər boyu qorunmuş və institutlaşmış bir sistemdir.
Bu gün ABŞ-dan Fransaya, Rusiyadan Livana qədər geniş coğrafiyada təşkilatlanmış strukturlar mövcuddur.
Fondlar, məktəblər, media qurumları, lobbi təşkilatları — hamısı bu sistemin tərkib hissəsidir.
Azərbaycan diasporu isə fərqli məntiq üzrə yaranıb.
Onun əsas hissəsi son 30 ildə formalaşıb — miqrasiya, iqtisadi səbəblər və fərdi təşəbbüslər nəticəsində.
Bu səbəbdən:
təşkilatlanma zəifdir
vahid strategiya yoxdur
institutlaşma səviyyəsi aşağıdır
Diaspora və dövlət münasibəti
Erməni diasporu ilə Ermənistan dövləti arasında münasibət mürəkkəb, amma sistemlidir.
Paşinyan hakimiyyətinə qarşı ciddi tənqidlər var.
Xüsusilə Qarabağ məsələsindən sonra diaspora daxilində narazılıq artıb.
Bəzi qruplar Paşinyanı açıq şəkildə ittiham edir.
Amma burada əsas məqam budur:
tənqid hökumətə yönəlib, dövlətə yox.
Azərbaycan diasporunda isə vəziyyət fərqlidir.
Burada tənqid daha emosional, daha fərdi və çox vaxt daha sərtdir.
Amma bu tənqid:
sistemli deyil
təşkilatlanmış deyil
alternativ siyasi xətt yaratmır
Gələcək vizyon: kim nə istəyir?
Erməni diasporunun uzun müddət əsas xətti “maksimalist” idi — Qarabağ məsələsində geri addım atmamaq.
Amma son illərdə bu mövqedə parçalanma yaranıb:
realistlər (sülh tərəfdarları)
maksimalistlər (ərazi iddialarını qorumaq istəyənlər)
Buna baxmayaraq, onların ortaq nöqtəsi var:
Ermənistanın güclü və institutlaşmış dövlət olması.
Azərbaycan diasporunda isə vahid vizyon yoxdur.
Tələblər daha çox fərdi xarakter daşıyır.
azadlıqlar
iqtisadi imkanlar
siyasi dəyişiklik
Amma bu tələblər vahid strategiyaya çevrilmir.
Media və ictimai fikir
Erməni diasporu media sahəsində daha çox:
analitik
akademik
lobbi yönümlü xətt tutur
Sərt tənqid var.
Azərbaycan diasporunda isə sosial media əsas platformadır.
YouTube, TikTok və digər platformalarda aktivlik yüksəkdir.
Amma burada ciddi problem var:
müzakirələr çox vaxt primitivləşir və emosional səviyyəyə düşür.
Söyüş ritorikası bu mühitdə geniş yer tutur.
Ən kritik fərq: struktur və emosional reaksiya
Bu iki diaspora arasındakı əsas fərq burada ortaya çıxır:
Erməni diasporu:
təşkilatlanmış, strateji düşünən sistemdir
Azərbaycan diasporu:
emosional reaksiyaların toplusudur…
Hələ orası da var ki, niyə 3 milyonluq Ermənistanın diasporu yüz ildən artıqdır qlobal media şəbəkəsi qurub, 10 milyonluq Azərbaycanın diasporu isə hələ də vahid media məkanı yarada bilməyib?..
Elbeyi Hesenli