İnsan cəmiyyətləri tarix boyu iki əsas qüvvə arasında sıxılıb qalıb: nizam və azadlıq. Nizam sabitlik gətirir, amma çox vaxt ruhu boğur. Azadlıq isə ruhu yüksəldir, amma qorxu yaradır. Bu iki qüvvənin toqquşduğu ən həssas nöqtələrdən biri isə qadının mövqeyidir. Çünki qadın yalnız bir fərd deyil — o, ailənin, dəyərin, gələcəyin və tərbiyənin daşıyıcısıdır. Onun azadlığı və ya əsarəti bütöv bir toplumun istiqamətini müəyyən edir. İradəsi güclü qadın anlayışı sadəcə sosial rol deyil, varoluş məsələsidir. Friedrich Nietzsche insanın “öz dəyərlərini yaradan varlıq” olduğunu deyirdi. Amma bu fikir çox zaman yalnız kişi üzərində düşünülüb. Halbuki, öz dəyərlərini yaradan qadın — yəni kütlənin diktə etdiyi rolları qəbul etməyən qadın — əslində bu fəlsəfənin ən radikal təcəssümüdür. Çünki o, təkcə cəmiyyətlə yox, həm də yüzilliklərin formalaşdırdığı stereotiplərlə mübarizə aparır. Psixoloji baxımdan belə qadınlar yüksək daxili inteqrasiyaya sahib olur. Carl Jung “individuasiya” anlayışını irəli sürərkən insanın öz kölgəsi ilə üzləşməsini vacib sayırdı. Güclü qadınlar məhz bunu edir — onlar öz zəifliklərini inkar etmir, onları tanıyır və idarə edir. Bu səbəbdən də onları manipulyasiya etmək çətin olur. Çünki manipulyasiya yalnız özünü tanımayan insan üzərində işləyir. Tarixə nəzər salsaq görərik ki, belə qadınlar həmişə mövcud olub, sadəcə ya susdurulub, ya da mifləşdirilib. Məsələn, Cleopatra yalnız gözəlliyi ilə deyil, siyasi zəkası ilə imperiyaları yönləndirirdi. Joan of Arc bir kəndli qızı olmasına baxmayaraq, ordulara rəhbərlik edib və öz inancı uğrunda həyatını qurban verib. Şərqdə isə Tomris kimi qadınlar imperatorlara meydan oxuyurdu. Bu qadınların ortaq cəhəti nə idi? Onlar dövrün “qadın necə olmalıdır” anlayışını rədd edirdilər. İslam dinində bir tərəfdən qadına təvazökarlıq, səbr və itaət tövsiyə olunur. Digər tərəfdən isə islam tarixində və Quran da güclü, iradəli qadın obrazları da mövcuddur. Məsələn, Xanım Maryam (s.ə) təkbaşına böyük bir imtahanın yükünü daşıyır. Xanım Xədicə (s.ə) isə həm iqtisadi, həm də mənəvi baxımdan güclü bir fiqur kimi ortaya çıxır. Bu onu göstərir ki, islam dini özü qadını zəif görmür — zəiflik çox vaxt insanların dinə verdiyi şərhlərdə yaranır. Sosioloji olaraq isə belə qadınlar sistem üçün “təhlükə” sayılır. Çünki sistem proqnozlaşdırıla bilən insanları sevir. İradəli qadın isə proqnozlaşdırılmır. O, “olmalı olduğu kimi” yox, “doğru bildiyi kimi” davranır. Bu isə sosial balansı pozur. Amma maraqlıdır ki, hər böyük sosial dəyişiklik məhz belə “balans pozucularının” hesabına baş verib. Tarixdə qadınların hüquqları ilə bağlı ilk yazılı sənədlərdən biri qədim Mesopotamia qanunlarında yer alırdı. Hətta bəzi dövrlərdə qadınlar mülk sahibi ola bilir, ticarətlə məşğul olurdu. Amma sonrakı əsrlərdə bu hüquqlar daraldı. Bu da göstərir ki, qadının güclü olması “yeni fenomen” deyil — sadəcə unudulmuş və ya sıxışdırılmış bir həqiqətdir.
Cəmiyyət niyə belə qadınlardan narahat olur? Çünki onlar başqalarının zəif nöqtələrini üzə çıxarır. İnsanların çoxu münasibətlərdə rahatlıq axtarır, həqiqət yox. Amma prinsipial qadın rahatlıq yox, həqiqət tələb edir. O, yalanı hiss edir, saxtalığı qəbul etmir və kompromis adı altında özünü satmır. Bu isə qarşı tərəfi ya inkişaf etməyə məcbur edir, ya da uzaqlaşmağa. Belə qadınların ən böyük paradoksu budur ki, onlar həm çox sevilir, həm də çox tənqid olunur. Onları anlayan üçün ilham mənbəyidir, anlamayan üçün isə “çətin insan”. Amma əslində onlar sadəcə standartları aşağı salmaqdan imtina edən insanlardır. Belə qadınlar yalnız öz həyatlarını dəyişmir, ətrafındakı insanların da şüurunu dəyişir. Onlar bir növ “sərhəd çəkənlərdir” — nəyi qəbul edib-etməyəcəyini müəyyən edənlər. Və sərhəd çəkmək, əslində, azadlığın ən yüksək formalarından biridir.
Cəmiyyət həmişə özündən fərqli olanı əvvəlcə rədd edir, sonra tənqid edir, daha sonra isə qəbul edir. Bu tarix boyu dəyişməyən qanundur. İradəli qadınlar isə bu prosesin hər mərhələsindən keçir. Onlar əvvəlcə anlaşılmır, sonra müzakirə olunur, amma sonda — istər-istəməz — qəbul edilir. Çünki həqiqi güc səs-küylə yox, sabitliklə ölçülür. Və öz dəyərlərindən vaz keçməyən qadın — zaman keçdikcə — sadəcə fərqli yox, zəruri bir həqiqətə çevrilir.
Гасан Шахбабаоглу