Tarix haqqında danışanda bir təhlükə var: bəzən faktlar deyil, illərlə təkrarlanan fikirlər həqiqət kimi qəbul olunur. İnsan yaddaşı çox vaxt sənədlərə yox, təsirli hekayələrə bağlanır. Çünki mif həqiqətdən daha emosional görünür. Son illər tez-tez səslənən iddialardan biri də budur: guya Stalin azərbaycanlıların deportasiyasını planlaşdırmış, Mircəfər Bağırov isə bunun qarşısını almışdı. İlk baxışda bu, dramatik və qəhrəmanlıq motivli hekayə təsiri bağışlayır. Amma tarix emosiyalarla deyil, sübutlarla danışmalıdır. Bu səbəbdən ən vacib sual yaranır: bu iddia arxiv sənədləri ilə təsdiqlənir, yoxsa sonradan formalaşmış kollektiv yaddaşın məhsuludur? Çünki tarixdə bir hadisənin yaşanması ilə onun sonradan danışılması eyni şey deyil.

Stalin dövründə deportasiyaların həyata keçirildiyi məlum faktdır. Çeçenlər, inquşlar, Krım tatarları və başqa xalqlarla bağlı rəsmi qərarlar, NKVD sənədləri, əməliyyat planları və köçürülmə əmrləri mövcuddur. Bu deportasiyalar tarixdə iz buraxıb və sənədlərlə təsdiqlənib. Bəs azərbaycanlıların guya deportasiyası barədə? Bu günədək açıq şəkildə təqdim olunan təsdiqlənmiş dövlət qərarı yoxdur, konkret deportasiya əməliyyat planı göstərilmir, rəsmi arxiv sənədi ortaya qoyulmur. Belə olan halda təbii sual yaranır: tarixi izi görünməyən plan nə dərəcədə tarixi fakt sayıla bilər? Tarixdə ehtimalla sübut eyni anlayış deyil.

İkinci Dünya müharibəsi illərində Bakı adi sənaye mərkəzi deyildi. Burada neft hasil olunur, hərbi sənaye işləyir, silah və sursat istehsalı aparılır, hospitallar fəaliyyət göstərirdi. Sovet ordusunun enerji təminatında Bakı həyati rol oynayırdı. Müharibənin ən ağır dövründə bu regionun yerli əhalisini kütləvi şəkildə sürgün etmək hansı strateji məntiqə uyğun gələ bilərdi? Bu, təkcə insanların köçürülməsi demək deyildi; eyni zamanda istehsal ritminin, logistikanın və təminatın riskə atılması olardı.

Bir başqa mühüm həqiqət də var: müharibə illərində yüz minlərlə azərbaycanlı cəbhəyə göndərildi və onların böyük hissəsi geri qayıtmadı. Bu, sadəcə statistika deyil. Əgər deportasiya planı həqiqətən mövcud idisə, başqa sual yaranır: ön cəbhədə döyüşən insanların ailələrinin eyni vaxtda sürgün edilməsi ordunun mənəvi vəziyyətinə və dövlətə bağlılığa necə təsir göstərəcəkdi? Heç kim qəti deyə bilməz ki, bunun nəticəsi nə olardı. Amma etimadın sarsılması və daxili narazılıq ehtimalını tam inkar etmək də çətindir. Müharibənin taleyinin həll olunduğu dövrdə SSRİ üçün belə risk nə qədər məntiqli görünür?

Stalini yalnız qəddarlıq prizmasından qiymətləndirmək hadisələri bəzən həddən artıq sadələşdirir. O amansız idi. Amma eyni zamanda dövlət maraqlarını hesablayan hakimiyyət modeli qurmuşdu. Belə şəraitdə neft bölgəsini riskə atmaq, hərbi sənayeyə zərbə vurmaq və səfərbər edilmiş əhali arasında narazılıq yaratmaq emosional qərardan çox, strateji səhv olardı. Qəddarlıqla siyasi intihar eyni anlayış deyil.

Bəs Mircəfər Bağırov “xalqı xilas edibmi”? Burada yenə eyni sual ortaya çıxır. Əgər deportasiya planının mövcudluğu sənədlərlə sübut olunmayıbsa, həmin planın qarşısının alınması necə sübut edilə bilər? Tarixdə bəzən əvvəl hadisə yox, onun qəhrəmanı yaradılır. Miflərin bir hissəsi məhz belə formalaşır.

Çünki cəmiyyətlər bəzən həqiqətdən çox, özlərinə təsəlli verən və ya qürur hissi yaradan hekayələri yaşadırlar. Amma tarixin vəzifəsi təsəlli vermək deyil. Tarixin işi sual verməkdir, şübhə etməkdir, müqayisə aparmaqdır, sübut axtarmaqdır. Bəzən ən sağlam vətənpərvərlik keçmişi romantikləşdirmək yox, onu olduğu kimi anlamağa çalışmaqdır.

Əldə olan açıq faktlar göstərir ki, azərbaycanlıların deportasiyası ilə bağlı qəti təsdiqlənmiş plan ortaya qoyulmayıb; Azərbaycan müharibə dövründə SSRİ üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı; Bakı neft və hərbi sənaye baxımından həyati mərkəz idi; yüz minlərlə azərbaycanlı cəbhədə döyüşürdü. Bu səbəbdən deportasiya iddiası hazırda daha çox mübahisəli tarixi rəvayət kimi görünür və onun qəti fakt kimi təqdim olunması əlavə sübut tələb edir.

Və bəlkə də ən ağır sual budur: müharibənin yükünü daşıyan xalqı sürgün etməyi planlaşdıran dövlət əvvəlcə öz müharibəsini necə qazanacaqdı?

Tarixdə miflər yaranır. Amma bir fikrin uzun müddət təkrarlanması onun avtomatik olaraq həqiqətə çevrildiyi anlamına gəlmir. Bəzən tarixə hörmət keçmişi müqəddəsləşdirməkdən yox, ona çətin suallar verməkdən başlayır.
Düzgün Atalı