Arkeoloji tarihi, Avrasya bozkırlarındaki erken dönem yerleşimcilerinin kültürel ve sanatsal derinliğini ortaya koyan pek çok keşfe tanıklık etmiştir. Bu keşiflerin en stratejik ve ikonik olanlarından biri, görselde buluntuları yer alan ve kamuoyunda "Ukok Prensesi" ya da "Sibirya Buz Bakiresi" olarak bilinen mummifikasyon örneğidir. Demir Çağı’na (MÖ 5. yüzyıl) tarihlenen bu buluntu, proto-Türk (Erken Dönem Türk) topluluklarının dini, sosyo-kültürel ve sanatsal yapısını anlamak adına paha biçilemez bir veri setidir.
1. Keşif Sahası ve Kurgan Mimarisi
Mumya, 1993 yılında Rus arkeolog Natalia Polosmak başkanlığındaki bir heyet tarafından Rusya, Moğolistan, Çin ve Kazakistan sınırlarının kesişim noktasında yer alan, Güney Sibirya’daki Altay Dağları'nın eteklerindeki Ukok Platosu’nda (2500 metre yükseklikte) keşfedilmiştir.
Buluntunun günümüze kadar et dokusu, saçları ve giysileri bozulmadan ulaşabilmesi, kadim Türk defin geleneği olan kurgan mimarisi ve bölgenin mikrokliması sayesinde gerçekleşmiştir. Karaçam kütüklerinden inşa edilen mezar odasına sızan suların zamanla donması ve permafrost (daimi donmuş toprak) tabakası ile birleşmesi, kurganın içinde doğal bir "buz lensi" oluşturmuştur. Bu yapı, 2500 yıl boyunca dış dünyayla bağı tamamen keserek organik maddelerin çürümesini engellemiştir.
2. Erken Dönem Türk Kültürüne Dair Bulgular ve Analizler
Pazırık Kültürü'ne ait bu kurgandan elde edilen veriler, sonraki yüzyıllarda Göktürk, Hun ve Uygur gibi büyük Türk imparatorluklarında kurumsallaşacak olan geleneklerin doğrudan öncülleridir:
Hayvan Üslubu ve Dövmeler:
Görselde, mumyanın sol kolu üzerinde açıkça görülen asimetrik dövmeler, Avrasya bozkır sanatının temel karakteristiği olan "Hayvan Üslubu"nun en yetkin örnekleridir. Mitolojik boynuzlu geyik ve grifon (kartal başlı aslan) tasvirleri, eski Türk inanç sistemindeki şamanistik ögeleri, doğa güçlerini ve boyların koruyucu ongonlarını (totem) sembolize etmektedir.
At Kültürü ve Ritüeller:
Kurgan odasının hemen dışında, eyerlenmiş, kuşanmış ve demir gemlerle donatılmış 6 adet at bulunmuştur. Türk mitolojisinde at, sahibine öteki dünyada (Uçmağ) rehberlik eden kutsal bir varlıktır. Atların kuyruklarının kesilmiş veya örülmüş olması, Orhun Kitabeleri'nde de zikredilen kadim Türk yas (Yoğ) adetlerinin en erken somut kanıtıdır.
Tekstil ve Dokuma Teknolojisi:
Mumyanın üzerinde ipek bir gömlek ve yünlü çizgili bir etek yer almaktadır. Aynı kültür havzasından (5. Pazırık Kurganı) çıkan ve dünyanın ilk düğümlü halısı olarak kabul edilen ünlü Pazırık Halısı ile bu kumaşlar, bölgedeki erken dönem Türk topluluklarının metalürjide olduğu kadar tekstil ve dokuma (Gördes/Türk düğümü) alanında da ne denli ileri bir teknolojiye sahip olduğunu göstermektedir.
Sosyal Statü ve Sanat:
Görselin köşelerinde yer alan kuş ve grifon figürlü ahşap oymalar, dönemin gelişmiş ahşap işçiliğini ve göçebe aristokrasisini belgeler niteliktedir. Başındaki yaklaşık 90 cm uzunluğundaki keçe taç, kadının toplumdaki yüksek dini ve siyasi statüsünü (Kam/Şifacı/Soylu) işaret etmektedir.
Ukok Platosu'ndaki bu keşif, Avrasya'nın erken dönem göçebe topluluklarını "gelişmemiş veya barışçıl sanat üretiminden uzak" olarak nitelendiren Batı merkezli tarih tezlerini akademik olarak tamamen geçersiz kılmıştır. Mezar mimarisinden tekstil kalitesine, defin ritüellerinden mitolojik sembolizme kadar tüm veriler; bu havzanın Orta Asya'da filizlenen kadim Türk medeniyetinin köklerini teşkil ettiğini ortaya koymaktadır. Günümüzde Altay Türkleri, bu tarihi şahsiyeti kendi ulu neleri (nineleri) ve topraklarının koruyucusu olarak kabul ederek saygıyla anmaya devam etmektedir.
Kaynaklar
Polosmak, N. V. (1994). "The Burial of a Noble Pazyryk Woman". Current Archaeology, (139), 244-247.
Rudenko, S. I. (1970). "Frozen Tombs of Siberia: The Pazyryk Burials of Iron Age Horsemen". University of California Press.
Diyarbakırlı, Nejat (1972). "Hun Sanatı". Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
UNESCO World Heritage Centre - "Treasures of the Pazyryk Culture" whc.unesco.org.
Evrim Ağacı - "2500 Yıllık Dövmelere Sahip Mumya: Sibirya Buz Prensesi" evrimagaci.org.
Yeliz Kılıçarslan
Bahtiyar Aydın