“Eynşteynin ilk məqalələri insanı məftun edəcək dərəcədə gözəldir, amma səhvlərlə doludur və tamamilə təhrif olunmuşdur. Bu da onun toplanmış əsərlərinin nəşrini təxminən on il gecikdiri. Səhvlərini düzəltmək üçün bu qədər vaxt sərf edən insan mükəmməl insandır”.
– Robert Oppenheymer Albert Eynşteynin ölümünün 10-cu ildönümündə (1965)
Robert Oppenheymerin görkəmli fizik haqqında səsləndirdiyi bu fikir elm tarixi və fizika fəlsəfəsi baxımından son dərəcə dərindən düşünülmüş, paradoksal və valehedici bir qiymətləndirmədir.Oppenheymer burada dahi bir intellektin təkamül mexanizmini və elmi yaradıcılığın təbiətini açan estetik və fəlsəfi bir analiz təqdim edir.
Onun bu sözlərini, zənnimcə, belə şərh etmək olar:
1. "Məftun edəcək dərəcədə gözəldir, amma səhvlərlə doludur"
Elmdə "gözəllik" anlayışı çox vaxt simmetriya, zəriflik və sadəliklə əlaqələndirilir. Eynşteynin 1905-ci ildəki (və sonrakı) işləri mürəkkəb riyazi aparatdan daha çox, təməl fiziki intuisiyaya və dərin fəlsəfi baxışa əsaslanırdı. O, klassik fizikaya meydan oxuyarkən bəzən ənənəvi sərt formalizmdən kənara çıxır, təbiətin strukturunu cəsarətli, lakin texniki baxımdan qüsurlu və ya natamam təməllər üzərində qurmağa çalışırdı. Oppenheymerin "təhrif olunmuş" adlandırdığı məqam məhz Eynşteynin hələ tam formalaşmamış, lakin inqilabi ideyalarının ənənəvi çərçivələrə sığmaması idi.
2. Səhvlərin məhsuldarlığı və "toplanmış əsərlər" paradoksu
Elmi ictimaiyyət adətən səhvlərdən qaçmağa, hər şeyi ilk cəhddə riyazi olaraq qüsursuz təqdim etməyə çalışır. Lakin Eynşteynin yaradıcılığında səhv sadəcə xəta deyil, yeni həqiqətin axtarışındakı labüd təcrübə sahəsi idi. Onun öz səhvlərini düzəltməyə illər sərf etməsi və nəticədə toplu əsərlərinin nəşrinin gecikməsi göstərir ki, dahi üçün hazır nəticəni çap etdirmək deyil, düşüncənin özünü təmizləmək və dəqiqləşdirmək daha vacib idi. Eynşteyn başqasının xətalarından deyil, məhz öz səhvlərinin dərinliyindən öyrənərək irəliləyirdi.
3. "Mükəmməl insan" anlayışı və Oppenheymerin baxış bucağı
Oppenheymerin bu qiymətləndirməsində özünəməxsus bir dramatik paralellik də var. Özü də mürəkkəb, ziddiyyətli, elmi və humanitar dərinliyi eyni anda daşıyan bir fizik kimi Oppenheymer insan səhvini zəiflik deyil, böyüklüyün ayrılmaz hissəsi kimi görürdü. Onun fikrincə, qüsursuz, heç vaxt səhv etməyən mexaniki bir zəka insani mənada "mükəmməl" ola bilməz. Mükəmməllik səhv etməməkdə deyil, o səhvləri etiraf etmək, onları səbir və dürüstlüklə düzəltmək qabiliyyətindədir.
Bu baxımdan, Oppenheymer Eynşteynin şəxsində təkcə fizikin dahiliyini deyil, həm də elm yolunda çəkilən əzabın, tərəddüdün və özünü yenidənqurma prosesinin əsl insaniliyi və böyüklüyünü ehtiva edən bir portretini cızmışdır.
İbrahim Nebioğlu