Əfsanənin arxasındakı insan
Şah İsmayıl Azərbaycan tarixinin ən böyük və eyni zamanda ən çox mübahisə doğuran şəxsiyyətlərindən biridir. Onu bütləşdirməyə də, bütün günahların mənbəyi kimi göstərməyə də ehtiyac yoxdur. XXI əsrdə tarix tabu olmamalıdır. Həqiqət nədirsə, onu bilməliyik — xoşumuza gəlsə də, gəlməsə də.
İsmayıl 1487-ci ildə doğuldu. Uşaqlığı təqiblər və siyasi mübarizə içərisində keçdi. 1501-ci ildə, hələ yeniyetmə ikən Təbrizə daxil olub şah elan edildi və Səfəvi dövlətinin əsasını qoydu. Sonrakı illərdə ardıcıl qələbələr onun Qızılbaş tərəfdarları arasında fövqəladə nüfuz və məğlubedilməzlik təsəvvürü yaratdı.
Bu təsəvvür 23 avqust 1514-cü ildə Çaldıranda sarsıldı. Sultan I Səlimin ordusu odlu silah və artilleriya üstünlüyü ilə Səfəviləri məğlub etdi. İsmayılın şəxsi igidliyi haqqında isə sonralar çoxlu rəvayətlər yarandı. Ən məşhurlarından biri onun qılıncla Osmanlı topunun lüləsini kəsməsidir. Gözəl qəhrəmanlıq hekayəsidir, amma bunu təsdiqləyən kifayət qədər möhkəm çağdaş dəlil yoxdur. Ona görə rəvayəti rəvayət kimi saxlamaq daha doğrudur.
Çaldırandan sonrakı İsmayıl haqqında başqa bir məşhur təsvir də var: şəraba qurşanmış və əvvəlki iradəsini itirmiş hökmdar. İsmayılın şərab içməsi barədə tarixi mənbələrdə məlumatlar mövcuddur və bunu gizlətməyin mənası yoxdur. Bəzi tarixçilər onun Çaldırandan sonra içkiyə daha çox meyl etdiyini də yazırlar. Ancaq “məğlub oldu və özünü tamamilə içkiyə verdi” hökmünü mübahisəsiz fakt kimi təqdim etmək də düzgün deyil. Səfəvi–Osmanlı qarşıdurması həm də amansız dini və siyasi təbliğat savaşı idi və hər iki tərəfin mənbələrinə bu kontekstdə yanaşmaq lazımdır.
Üstəlik, şərab həmin dövrün müsəlman saray dünyasında yalnız Şah İsmayılla bağlı hadisə deyildi. Bunun maraqlı nümunəsini Osmanlı sülaləsinin özündə görürük. İsmayılın rəqibi I Səlim böyük fateh kimi tarixə düşdü. Onun oğlu Qanuni Sultan Süleyman 46 il hakimiyyətdə qalaraq Osmanlı qüdrətini zirvəyə çıxardı. Qanuninin oğlu II Səlim isə içkiyə meyli ilə məşhurlaşdı və Qərb tarixşünaslığında hətta “Selim the Sot” — “Sərxoş Səlim” adı ilə tanındı. Onun sərxoş halda hamamda sürüşüb yıxılması və sonradan aldığı zədənin nəticəsində ölməsi barədə məşhur versiya da mövcuddur. Bunun məhz bu şəkildə baş verdiyini qəti təsdiqləmək mümkün olmadığından, bunu tarixi rəvayət kimi qəbul etmək daha düzgündür.
Səfəvilərin özündə də maraqlı kontrast var. İsmayıl 1524-cü ildə cəmi 36 yaşında vəfat etdi və yerinə 10 yaşlı oğlu I Təhmasib keçdi. Təhmasib atasından fərqli yol tutdu. Gəncliyində saray əyləncələrindən uzaq olmadığı bildirilsə də, sonradan dini dönüş keçirərək içkidən imtina etdi və şəraba qarşı sərt siyasət apardı. Üstəlik, atası kimi parlaq fateh obrazı yaratmasa da, 52 ildən artıq hakimiyyətdə qalaraq Səfəvi dövlətini qoruyub saxladı. Qanuni Süleymanın yürüşlərinə qarşı açıq meydan döyüşündən yayınması və 1555-ci ildə Amasya sülhünə nail olması onun siyasi praqmatizmini göstərirdi.
Deməli, eyni əsrdə qəribə mənzərə görürük: Şah İsmayıl haqqında şərab məclisləri barədə məlumatlar var; onun oğlu Təhmasib içkidən imtina edib ona qarşı mübarizə aparır; Osmanlı tərəfində isə Qanuninin oğlu II Səlim içkiyə meyli ilə tarixdə ayrıca reputasiya qazanır.
Bunlardan hansısa birini gizlətməyə nə ehtiyac var?
Şah İsmayıl şərab içibsə — bunu yazaq. Çaldıranda məğlub olubsa — onu da yazaq. Siyasətində zorakılıq və dini dözümsüzlük olubsa — bundan da danışaq. Amma yeniyetmə yaşında dövlət qurmasını, Azərbaycan türkcəsində Xətai imzası ilə böyük ədəbi irs yaratmasını və regionun siyasi tarixini dəyişdirməsini də eyni dürüstlüklə yazaq.
I Səlimin qəddarlığını yazırıqsa, onun fövqəladə hərbi uğurlarını da gizlətməyək. II Səlimin “Sərxoş Səlim” reputasiyasından danışırıqsa, onun dövründə Osmanlı dövlətinin qüdrətli olaraq qaldığını və Kiprin fəth edildiyini də qeyd edək.
Tarix nə məhkəmədir, nə də müqəddəslər qalereyası.
Tarixi şəxsiyyətləri sevmək və ya sevməmək olar. Amma həqiqəti öz sevgimizə və nifrətimizə uyğunlaşdırmağa haqqımız yoxdur.
Əfsanə varsa — əfsanə olduğunu deyək.
Rəvayət varsa — rəvayət olduğunu deyək.
Fakt varsa — fakt olduğunu yazaq.
Çünki Şah İsmayılın böyüklüyünü qorumaq üçün onun haqqında həqiqəti gizlətməyə ehtiyac yoxdur. Böyük tarixi şəxsiyyət həqiqətdən qorxmaz…
Elbeyi Hesenli