27 aprel 1289-cu ildə Misirin Məmlük Sultanı, Bəhri sülaləsindən olan Əl-Mənsur Qələvun Tripolini dağıtdı. Qələvun bir vaxtlar Əyn Cəlutda monqolların məşhur fatehlərindən biri olan Sultan Bəybars əl-Bunduqdarinin müttəfiqi olmuşdu. Sonuncunun ölümündən sonra o, oğullarını hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı və özü sultan oldu. O, həmçinin Suriyaya İleqid basqınlarını uğurla dəf edərək, Kilikiya Krallığına və əlbəttə ki, Xaçlılara qarşı döyüşərək uğurlu oldu. Daha məşhur Məmlük Qələvunun oğlu Əl-Əşrəf Xəlil idi. O, Müqəddəs Torpaqda Xaçlıların varlığına tamamilə son qoydu və bəzi müsəlman salnaməçiləri onu İsgəndər Zül-Qərneyn (Böyük İskəndər) ilə müqayisə etməyə vadar etdi.
Məmlük Sultanlığı ordularının döyüş meydanındakı uğurları müasirləri olan Bizanslıları və xüsusən də onların əlindən əziyyət çəkən Xaçlıları çox çaşdırdı. Bizans tarixçisi Nikefor Qreqoras, əla döyüş bacarığına malik xarici əsilli kölələrin (əvvəlcə əsasən qıpçaqların) ərəb-misirlilərin uğurunun sirri olduğunu iddia edirdi. O, ərəblərin özlərini döyüşçü kimi xor görürdü ki, bu da, şübhəsiz ki, ədalətli bir qiymətləndirmədir. Məmlüklər bir qvardiya, daha sonra bir hərbi sinif idi və Misir ordusunun əsas hissəsi ərəblərdən ibarət idi.

Qələvunun hakimiyyəti dövründə İlxani təcavüzü təhlükəsi sürətlə artmağa başladı. İlxani Abaqa Baybarsın ölümündən sonra sultanlıqda baş verən iğtişaşlardan istifadə etdi və 1280-ci ildə Şimali Suriyaya əhəmiyyətli bir ordu göndərdi və bu da Hələbin ümumi təxliyəsinə səbəb oldu. 1281-ci ilə qədər Baybarsın həmişə qorxduğu tammiqyaslı bir işğalın tezliklə başlayacağı aydın oldu. Bu təhlükə Qaləvuna daha böyük müsəlman birliyinə nail olmağa kömək etdi, eyni zamanda onu franklar ilə sülh müqavilələrini yeniləməyə məcbur etdi.
Yeni sultan hətta Mərkəbdəki Hospitallerlərlə danışıqlar apardı, baxmayaraq ki, onlar Hülakülərin işğalından istifadə edərək müsəlman ərazilərini talan etmişdilər. Fars İlxanilər Dövlətindəki Məmlük agentləri Abaqanın ordu hazırladığını bildirdiyindən, Qalavun qoşunlarını 1281-ci ilin yazından etibarən Dəməşqdə daimi olaraq saxladı. Payızda böyük bir İlxani ordusu Fərat çayını keçdi - təxminən 50.000 döyüşçü və Gürcüstan, Kilikiya və Kiçik Asiyadan təxminən 30.000 müttəfiq var idi. Çox güman ki, bütün ehtiyatlarını sahəyə göndərsə də, Qalavun sayca yenə də az idi. Buna baxmayaraq, Homsa yürüş etmək və düşməni dəf etmək qərarı verildi.
Döyüş 29 oktyabr 1281-ci ildə şəhərin şimalındakı düzənlikdə başladı. Baybars tərəfindən qurulan Məmlük hərbi maşınının sərt intizamına və hərbi bacarığına güvənən Qalavun monqollara qarşı ikinci tarixi qələbəni - Əyn Cəlutdakı qələbədən heç də az şərəfli qələbəni qazandı. Məğlub edilmiş Elxani ordusu tələsik Fərat çayının o tayına geri çəkildi. Bu, Məmlüklərin üstünlüyünü təsdiqlədi və dərhal işğal təhlükəsini aradan qaldırdı. Qalavun sonrakı illəri sultanlıqda gücünü möhkəmləndirməyə həsr edə bildi. 1280-ci illərin ortalarında o, yenidən Outremeri məhv etməyə yönəldi.

Məmlüklərin son zamanlar üzləşdiyi xeyli çətinliklərə baxmayaraq, Levantin Frank dövləti həm həssas, həm də parçalanmış vəziyyətdə qaldı. Latın Qüds Krallığı hakimiyyət uğrunda mübarizə nəticəsində parçalandı və bu da Beyrut, Tir və bir neçə başqa şəhərin müstəqillik elan etməsinə səbəb oldu. Tripoli qraflığında VII Bohemond (1275-ci ildə atasının ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmişdi) Tortosadakı ordenin həddindən artıq gücündən narahat olaraq Tampliyerlərlə açıq münaqişədə idi və cənubdakı Cubeyl limanında üsyanla üzləşdi. Bu vaxt İtaliya ticarət şəhərləri daha bir, daha acı ticarət müharibəsinə qarışdı.
Bu dəfə Venesiya, Piza və Genuya iştirak etdi. 1280-ci ilə qədər Genuya bu mübarizədə üstünlüyünü sübut etmiş və Şərqi Aralıq dənizi ticarətini boğmağa başlamışdı. Səlibçi dövlətləri Qərbdən kömək ümidini itirmişdi. 1270-ci illərin əvvəllərində Baibars diqqətini monqollara yönəltdi və nəhayət, IV Klementin yerinə yeni Papa Qriqori X seçildi. Lord Eduardın Səlib yürüşü zamanı və papa taxtına çıxmazdan əvvəl Qriqori Akraya səfər etmiş və Outremerin problemlərindən yaxşı xəbərdar idi.

Romada möhkəmləndikdən sonra o, fəallaşdı və Səlibçi hərəkatına qarşı tənqid yağışı yağdırdı: o, xristianlara qarşı Səlib yürüşlərini pislədi, səlibçi andlarının fidyə verilməsi ilə bağlı kinayəli fikirlər bildirdi və Səlibçi vergilərinin həddindən artıq yükündən narahatlığını bildirdi. Bundan əlavə, bəzi müxaliflər Levantin franklarının təcrübəsiz səlibçilərin zəif təşkil olunmuş ekspedisiyalarından daha çox, Qərb tərəfindən ödənilən peşəkar əsgərlərin dəstəyinə ehtiyac duyduqlarını irəli sürdülər. ***
Papa Qriqori səlibçi hərəkatının vəziyyəti ilə maraqlandı və Yaxın Şərq franklarına kömək etmək qərarına gəldi. 1274-cü ilin may ayında Lion Şurasında Qreqori 1278-ci ildə yeni bir Səlib yürüşü başlatmaq planlarını açıqladı. İnandırmaqla Fransanın dəstəyini qazandı.
Buna görə də, 1280-ci illərin ortalarından etibarən Qalavun qalan Frank dayaq məntəqələrinə demək olar ki, cəzasızlıqla hücum edə bildi. Xristianlarla əvvəllər bağlanmış müqavilələri ləğv etmək üçün hər hansı bir fürsət axtaran sultan, Hospitallerləri müsəlman ərazilərinə hücum etməkdə günahlandırdı və 1285-ci ilin mayında Mərqaba qarşı hərbi yürüş başladı. Məmlüklər minalardan istifadə edərək qüllələrdən birini uçurmağı bacardılar və müdafiəçiləri Ordenin ikinci böyük Suriya qalasını təslim etməyə məcbur etdilər. Krak des Şevalierlər kimi, Mərqab da yenidən quruldu və müsəlman qüvvələri tərəfindən qarnizon edildi. 1287-ci ilin aprelində Qalavun Latakiyanı ələ keçirdi və Tripoli ilə bağladığı müqavilənin "Antioxeniya" limanına şamil edilmədiyini bildirdi.

Həmin payız Tripoli VII Bohemonun ölümündən dərhal sonra başlayan varislik böhranı ilə zəiflədi. Genuyalıların şəhərə nəzarəti ələ keçirməyə və bununla da Livanda yeni bir ticarət mərkəzi yaratmağa çalışması ilə vətəndaş müharibəsi başladı. Nəticədə, qarşı tərəf olan italyanlar müdaxilə üçün Qalavuna müraciət etdilər. Tripolini işğal etmək və Genuyanın İsgəndəriyyənin artan iqtisadi gücünü təhlükəyə atmasının qarşısını almaq fürsətindən zövq alan sultan, lazımi qüvvələri tez bir zamanda topladı. Bu vaxt franklar yaxınlaşan təhlükədən xəbərsiz xırda mübahisələrini davam etdirdilər. Yalnız Məmlüklər arasında ehtimal ki, məlumat verənləri olan Tampliyerlərin Böyük Ustası Giyom de Bojeu Qalavunun mühasirəyə başlamaq niyyətində olduğunu öyrəndi, lakin onun xəbərdarlığına məhəl qoyulmadı.

Məmlüklər Krak des Şevalyer Qəsrində toplandılar və oradan Tripoliyə endilər və 25 mart 1289-cu ildə mühasirəyə başladılar. Bir ay davam edən bombardmandan sonra şəhər basqın edildi və 27 apreldə talan edildi. Yüzlərlə, hətta minlərlə insan öldürüldü, qadınlar və uşaqlar əsir götürüldü. Bəzi latınlar dənizə çıxan gəmilərə qaçmağı bacardılar. Digərləri kiçik qayıqlarla sahildə yerləşən kiçik Müqəddəs Tomas adasına keçdilər, lakin Qalavunun döyüşçüləri tərəfindən tutularaq orada öldürüldülər. Məmlük ordusunda döyüşən Həmadan olan Əbul Fida adlı bir zadəgan sonralar yazırdı: "Şəhəri talan etdikdən sonra qayıqla bu adaya getdim və orada çürümüş cəsəd yığınları tapdım və üfunət üzündən adaya enmək mümkün deyildi."
Tripolini fəth etdikdən sonra Qalavun şəhərin yerlə bir edilməsini və yaxınlıqda yeni bir yaşayış məntəqəsi salınmasını əmr etdi. O, ehtimal ki, hər kəsə frankların xatirəsini belə silmək istədiyini bildirmək istəyirdi. Sonrakı həftələrdə qraflıqdakı son yaşayış məntəqələri bir-birinin ardınca süqut etdi. Cübeylin Latın valisinə qalmağa icazə verildi, lakin bu, yalnız böyük bir xərac müqabilində baş verdi. Ondan əvvəlki Baybars kimi, Qalavun da Səlibçi dövlətini məhv etmişdi. İndi onun baxışları cənuba, Fələstindəki son frank qalası olan Akko şəhərinə yönəldi. Latın Outremerinin paytaxtına qəti hücum üçün hazırlıqlar başladı.

Tomas Asbric, "Səlibçi yürüşləri: Müqəddəs Torpaq uğrunda orta əsr müharibələri."
Böyük Çöl Köçəriləri