Bu gün ermənilər (haylar) daim insanlara təlqin etməyə çalışırlar ki, guya Şimali və Cənubi Azərbaycanın azərbaycanlıları fərqli xalqlardır. Onlar iddia edirlər ki, “Azərbaycan” adı yalnız müasir İran ərazisinə aid olub və Azərbaycan Respublikası bu adı guya yalnız XX əsrdə “mənimsəyib”. Bu cür iddiaların ciddi tarixi əsası yoxdur və əsasən regionun tarixini zəif bilən insanlar üçün hesablanıb.
Araz çayının həm şimalında, həm də cənubunda yaşayan xalq eyni xalqdır — Azərbaycan türkləri. Onları mənşə, dil və mədəniyyət deyil, XIX əsrdə baş vermiş Rusiya-İran müharibələrindən sonra yaranmış siyasi sərhədlər ayırdı.
Əsrlər boyu Şimali və Cənubi Azərbaycan torpaqları vahid tarixi, mədəni və etnik məkanın bir hissəsi olub. XIX əsrin əvvəllərinə qədər şimaldakı Azərbaycan xanlıqları əsasını türk tayfalarının təşkil etdiyi Qacar dövlətinin təsir dairəsində idi. Rusiya-İran müharibələrindən sonra Azərbaycan torpaqlarının bir hissəsi Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçdi, cənub hissəsi isə İranın tərkibində qaldı. Məhz həmin dövrdə vahid xalq Araz çayı boyunca süni şəkildə bölündü.
Buna baxmayaraq, Arazın hər iki tərəfində yaşayan insanlar eyni dildə danışmağa, ortaq adət-ənənələri, mədəniyyəti, musiqini, ədəbiyyatı, folkloru və tayfa əsasını qoruyub saxlamağa davam etdilər. Əfşarlar, Qacarlar, Şahsevənlər, Cavanşirlər, Dünbülülər və digər türk tayfaları həm Cənubi Azərbaycanda, həm də müasir Azərbaycan ərazisində yaşayırdılar. Bu fakt həm Avropa, həm də Rusiya mənbələrində açıq şəkildə əks olunub.
Ermənilər (haylar) tez-tez təkrar edirlər ki, guya “Azərbaycan” adı yalnız sovet hakimiyyətindən sonra yaranıb və ya “Stalin tərəfindən uydurulub”. Halbuki bu ya tarixdən xəbərsiz olmaqdır, ya da şüurlu manipulyasiyadır.
“Azərbaycan” adı SSRİ-dən çox əvvəl mövcud idi. Bu ad əsrlər boyu regionun coğrafi və tarixi adı kimi istifadə olunub. Hətta XIX əsrdə Avropa səyyahları, tarixçiləri və şərqşünasları Arazın hər iki tərəfində yaşayan Azərbaycan türklərindən və Azərbaycandan bəhs edirdilər.
Bəli, 1936-cı ilə qədər sovet sənədlərində xalq çox vaxt “Azərbaycan türkləri”, dil isə “türk dili” adlandırılırdı. Lakin bu, söhbətin eyni xalqdan getdiyini dəyişmir. Rusiya imperiyasında azərbaycanlıları “Qafqaz tatarları” və ya “Zaqafqaziya tatarları” adlandırırdılar. Bu isə yalnız rus administrasiyasının xarici təsnifatı idi. Azərbaycanlılar isə əsrlər boyu özlərini türk adlandırıblar.
Müasir Türkiyə Respublikasının yaranmasından sonra sovet hakimiyyəti SSRİ-də yaşayan Azərbaycan türklərini Türkiyə türklərindən fərqləndirmək üçün “azərbaycanlılar” terminindən istifadə etməyə başladı. Bu siyasi və inzibati qərar idi, lakin sıfırdan yeni xalq yaratmırdı.
XIX əsrin Avropa və Rusiya mənbələrinin çoxu açıq şəkildə göstərir ki, Dərbənddən İrəvana, Qarabağa, Gəncəyə, Təbrizə və Zəncana qədər əsas müsəlman əhalini məhz türklər təşkil edirdi. Onların dili bütün Qafqazda və İranın şimal-qərbində geniş yayılmışdı.
Fransız şərqşünası Amabl Jurden yazırdı ki, İranın ən böyük tayfaları türk mənşəli idi, türk dilində danışırdı və dövlətin hərbi-siyasi əsasını təşkil edirdi. O, ayrıca olaraq Qacarlar, Əfşarlar və digər türk tayfalarının həm Azərbaycanın cənubunda, həm də şimalında yaşadığını qeyd edirdi.
Hətta XIX əsrin rus ensiklopediyaları qeyd edirdi ki, “aderbeycan tatarları” — yəni Azərbaycan türkləri — Qafqazın böyük ərazilərində yaşayırdılar və onların dili bütün Zaqafqaziyada ümumi ünsiyyət dili idi.
Bütün bu faktlar əsas həqiqəti göstərir: Arazın hər iki tərəfində yaşayan xalq tarixən vahid xalq olub və bu gün də vahid xalq olaraq qalır. Şimali və Cənubi Azərbaycan iki fərqli xalq deyil, XIX əsrin siyasi hadisələri nəticəsində bölünmüş böyük Azərbaycan türk dünyasının hissələridir.
Tarixi saxtalaşdırmağa çalışmaq olar, lakin tarixi mənbələr, etnoqrafiya, dil, mədəniyyət və xalqın yaddaşı həqiqəti özü danışır.
Famil Camal