Asya kıtasının iki büyük kültürel ve askeri gücü olan göçebe Türk boyları ile yerleşik Çin medeniyeti, binlerce yıl boyunca sadece savaş alanlarında veya İpek Yolu ticaretinde değil, aynı zamanda felsefi ve teolojik düzlemde de derin bir etkileşim içinde olmuştur. Bu etkileşimin en çarpıcı ve yapısal olarak en derin örneği, Türk-Moğol bozkır kültüründeki "Tengri" (Gök Tanrı) inancı ile Çin felsefesindeki "T'ien" (Gök) inancının gösterdiği olağanüstü benzerliktir.
Tarihsel, dilbilimsel ve sosyolojik bulgular incelendiğinde, bu iki kavramın sadece birbirine benzemekle kalmadığı; aynı kozmolojik temellerden beslendiği ve devlet yönetimi ile evrensel düzen algısında neredeyse birebir aynı işlevleri yerine getirdiği görülmektedir.
1. Etimolojik ve Kavramsal Ortaklık
Her iki inanç sisteminin merkezinde de fiziksel gökyüzünün, soyut ve mutlak bir yaratıcı-yönetici güce dönüşmesi yatar.
Tengri (Ta Tengri): Eski Türkçede "Gök", "Tanrı" ve "Yüce" anlamlarına gelir. Sadece bir mekânı değil, evrensel aklı ve mutlak iradeyi temsil eder.
T'ien (Tian): Antik Çincede "Gök" ve "En Yüce Otorite" demektir.
Japon dilbilimci ve tarihçi Shiratori Kurakichi başta olmak üzere pek çok sinolog ve türkolog, "Tengri" (eski okunuşuyla Tengri/Dingir) ile Çincedeki "T'ien" (eski telaffuzuyla T'ien veya Thien) kelimelerinin etimolojik olarak aynı kökten geldiğini veya Asya'nın en eski dönemlerinde bu iki kültür arasında gerçekleşen bir sözcük-kavram alışverişinin ürünü olduğunu savunur. Her iki dilde de kelimenin hem "fiziksel gökyüzü" hem de "Yüce Yaratıcı" anlamına gelmesi tesadüf olarak açıklanamayacak kadar spesifik bir durumdur.
2. Siyasi Meşruiyet: "Kut" ve "T'ien-Ming"
Türk ve Çin devlet felsefesinde hükümdarın iktidar kaynağı tamamen aynı teolojik temele dayanır.
Türklerde Kut İnancı: Tengri, devleti yönetme yetkisini (Kut'u) seçtiği bir kağana verir. Bu yetki kan bağıyla babadan oğula geçer. Ancak kağan adaletsiz davranır, töreyi bozar veya devleti felakete sürüklerse, Tengri verdiği Kut'u geri alır. Bunun en belirgin işareti savaşların kaybedilmesi ve kıtlık yaşanmasıdır.
Çin'de Gök'ün Buyruğu (T'ien-ming): Çin imparatoru, iktidarını Gök'ten (T'ien) alır. Ancak bu yetki şarta bağlıdır; imparator halkı erdemle yönetmek zorundadır. Yozlaşma başlarsa T'ien "buyruğunu geri çeker" ve bir devrim veya hanedan değişikliği meşru hale gelir.
Her iki sistemde de gökyüzü (Tengri/T'ien) bir tiranlığın kaynağı değil, halkın refahını ve adaleti sağlayan bir kontrol mekanizması olarak işlev görür.
3. Hükümdarın Unvanları: Gök'ün Oğlu ve Tengrikut
Tarihsel kayıtlara bakıldığında, Asya Hun (Xiongnu) İmparatorluğu ile Han Hanedanlığı döneminde bu kavramların doğrudan birbirinin çevirisi olarak kullanıldığı görülür.
Çin İmparatorları kendilerini "Tianzi" (Gök'ün Oğlu) olarak adlandırmışlardır.
Buna karşılık büyük Hun hükümdarı Mete Han'ın (Mao-dun) unvanı, Çin yıllıklarında "Tengrikut" veya Çince çevirisiyle "Cheng-li Ku-tu" (Gök'ün Oğlu / Gök'ten Kut Almış) olarak geçer.
Bu durum, her iki medeniyetin de diplomatik ve siyasi dilde aynı "Göksel Yetki" dilini konuştuğunu, birbirlerinin egemenlik iddialarını kendi inanç sistemlerindeki tam karşılıklarıyla anladıklarını gösterir.
4. Şekilsizlik ve Antropomorfik Olmayan Yapı
Antik Yunan veya Ortadoğu panteonlarının aksine, hem Türklerin Tengri'si hem de Çinlilerin T'ien'i insan biçimli (antropomorfik) değildir.
Her iki inançta da Tanrı'nın bir heykeli, resmi veya insan gibi tasvir edilen fiziksel bir bedeni yoktur. O, her şeyi kuşatan (Mavi Gök), her şeyi gören, mevsimlerin döngüsünü, doğanın yasalarını ve evrensel ahlakı (Töre / Tao) belirleyen "soyut" bir mutlakiyettir.
5. Yeryüzü ve Gökyüzü Düalizmi
Tengricilikte Gök (Tengri) eril ve yönlendirici bir güçken, Yer-Su (Ötüken) dişil ve besleyici bir güçtür. Tıpkı bunun gibi Çin felsefesinde de T'ien (Gök) eril (Yang) enerjiyi, Di (Yer) ise dişil (Yin) enerjiyi temsil eder. İnsanın ve devletin görevi, Gök ile Yer arasındaki bu ahengi ve dengeyi korumaktır.
Türklerdeki Tengri inancı ile Çin'deki T'ien inancı, Avrasya bozkırları ile Sarı Nehir havzasının binlerce yıllık ortak yaşam kültürünün ve etkileşiminin sentezidir. Farklı dillerde ifade edilseler de; yaratıcının soyut bir göksel irade olarak algılanması, hükümdarın bu iradeden "Kut/T'ien-ming" alarak tahta çıkması ve evrensel adaletin bu göksel irade tarafından denetlenmesi bakımından tamamen aynı kozmolojik felsefeyi yansıtırlar. Bu bağlamda T'ien ve Tengri, Asya'nın iki farklı ucunda aynı gökyüzüne bakarak aynı evrensel düzeni okuyan iki büyük medeniyetin ortak inanç zirvesidir.
Yararlanılan ve Önerilen Kaynaklar
Roux, Jean-Paul. Eski Türk Mitolojisi, (Çev. Bahaeddin Yediyıldız), Bilgi Yayınevi. (Tengri inancının yapısı ve Asya dinleri içindeki yeri üzerine kapsamlı analizler)
Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi (Cilt I-II), Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Türklerin Gök Tanrı inancı, Kut anlayışı ve Çin kaynaklarındaki Hun (Xiongnu) kayıtları)
Eberhard, Wolfram. Çin Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Çin kültüründe T'ien kavramının gelişimi ve göçebe boyların Çin coğrafyasıyla kültürel alışverişi)
Gökalp, Ziya. Türk Medeniyeti Tarihi, İnkılâp Kitabevi. (Eski Türk dini, Töre kavramı ve Gök Tanrı'nın sosyolojik işlevleri)
İnalcık, Halil. Devlet-i 'Aliyye, İş Bankası Kültür Yayınları. (Kut inancının Türk devlet geleneğindeki sürekliliği)
Eliade, Mircea. Şamanizm: Arkaik Vecd Teknikleri, İmge Kitabevi. (Orta Asya ve Çin ekseninde gökyüzü kültleri ve Gök Tanrı inancının karşılaştırmalı tarihsel yapısı)
Tengri
TEREF