Atlantik okeanının dərinliklərində “İtirilmiş şəhər”: Alimlər həyatın mənşəyinə dair yeni ipucları tapırlar

Atlantik okeanının dərinliklərində, Orta Atlantik silsiləsinin qərbində Yer kürəsinin ən qeyri-adi məkanlarından biri — Lost City (“İtirilmiş şəhər”) adlı hidrotermal sahə yerləşir.

Bu ərazi 700 metrdən artıq dərinlikdə okean dibindən yüksələn nəhəng əhəngdaşı qüllələri və sütunlarından ibarətdir. Ən hündür quruluşun hündürlüyü 60 metrə çatır ki, bu da təxminən 20 mərtəbəli bina deməkdir. Alimlər hesab edirlər ki, məhz bu cür mühitlər Yer üzündə həyatın ilkin beşiklərindən biri ola bilər.

32gun.az xəbər verir ki, bu barədə ScienceAlert portalı məlumat yayıb.

“İtirilmiş şəhər” 2000-ci ildə dərinlik aparatlarının köməyi ilə aşkar edilib və bu günə qədər unikal obyekt olaraq qalır — Dünya okeanında ona bənzər başqa bir sahə tapılmayıb. Tədqiqatçıların qiymətləndirmələrinə görə, burada hidrotermal aktivlik azı 120 min ildir davam edir, bəlkə də bundan da qədimdir.

Klassik “qara tüstüləyənlərdən” fərqli olaraq, Lost City vulkanizm və ya maqmatik istiliklə deyil, dəniz suyu ilə Yer mantiyasının süxurları arasında baş verən kimyəvi reaksiyalar hesabına mövcuddur. Bu proseslər nəticəsində ətraf mühitə hidrogen, metan və digər qazlar ayrılır. Həmin maddələr günəş işığı və oksigen olmadan yaşayan mikrob icmaları üçün enerji mənbəyi rolunu oynayır.

Buradakı mayelərin temperaturu nisbətən aşağı — təxminən 40 dərəcə Selsidir. Lakin bu, mürəkkəb ekosistemin mövcudluğu üçün kifayətdir. Hidrotermal mənbələrin ətrafında bakteriyalar, ilbizlər və xərçəngkimilər yaşayır, daha iri canlılara — krablara və ilanbalıqlarına isə nadir hallarda rast gəlinir.

Lost City alimlərin xüsusi marağına səbəb olur, çünki burada yaranan karbohidrogenlər nə atmosferdəki karbon qazından, nə də fotosintez nəticəsində formalaşır. Onlar yalnız okean dibində gedən geokimyəvi proseslər hesabına yaranır. Karbohidrogenlər canlı orqanizmlərin əsas “tikinti materialı” olduğu üçün bu fakt həyatın oksigenli atmosfer yaranmazdan xeyli əvvəl, məhz belə şəraitdə meydana çıxması ehtimalını gücləndirir.

2024-cü ildə tədqiqatçılar Lost City ərazisində rekord dərinlikdə qazma apardıqlarını açıqlayıblar. Nəticədə uzunluğu 1,2 kilometrdən artıq olan mantiyaya aid süxur nüvəsi əldə edilib. Bu nümunələrin analizi erkən Yer tarixində — milyardlarla il əvvəl — hansı kimyəvi proseslərin baş verdiyini və cansız maddənin necə canlıya çevrilə biləcəyini anlamağa kömək edə bilər.

Alimlər həmçinin bildirirlər ki, Lost City tipli ekosistemlər nəzəri olaraq Yer kürəsindən kənarda da mövcud ola bilər. Bu baxımdan Yupiterin Avropa, Saturnun isə Enselad peyklərinin buzaltı okeanları, eləcə də keçmişdə Mars planetində mövcud olmuş oxşar mühitlər mümkün namizədlər kimi göstərilir. Mikrobioloqların fikrincə, günəş işığı olmadan həyat haradasa mövcud ola bilərsə, ən real mühit məhz belə kimyəvi cəhətdən aktiv zonalardır.

Bununla belə, yüksək elmi əhəmiyyətinə baxmayaraq, “İtirilmiş şəhər” təhlükə altındadır. 2018-ci ildə Polşanın bu hidrotermal sahəyə bitişik okean dibi ərazilərində faydalı qazıntıların kəşfiyyatı və hasilatı üçün icazə aldığı məlum olub. Birbaşa Lost City mədənçilik hədəfi olmasa da, alimlər dağ-mədən işləri zamanı yaranan çöküntülərin və tullantıların bu həssas ekosistemə ciddi zərər verə biləcəyindən narahatdırlar.