Monqolların türklərdən qaynaqlanıb-qazanmadığı məsələsi çöllərdəki erkən konfederasiya zəncirinin prizmasından müzakirə olunur.
Eramızdan əvvəl III əsrdə qurulan Asiya Hun Dövləti (Xionqnu) ilk məlum Türk dövlətidir. Bu quruluş sadəcə bir qəbilə deyil, geniş bir çöl imperiyası idi. Müxtəlif elementləri ehtiva etsə də, idarəçiliyin türk olduğu fikri tarixi tezisdə aydındır. Hun siyasi modeli - ikili təşkilat, qəbilə sistemi, xaqanlıq quruluşu - sonrakı bütün çöl dövlətlərinə miras qalmışdır. Hun hakimiyyəti zəiflədikdən sonra çöllərdə siyasi boşluq yarandı. IV-VI əsrlərdə yaranan Juan-Juan (Rouran) Xaqanlığı, Hun sonrası çöl ənənəsini davam etdirən bir quruluşdur. Çin mənbələri Juan-Juan-ın Hunlarla əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Mübahisə buradan başlayır: Əgər Hunların özəyi türk idisə və Juan-Juan quruluşu Hunların siyasi ənənəsinin davamı idisə, erkən monqol formalaşmasının Hun-Türk irsindən təsirlənməsi ehtimalı yüksəkdir. Juan-Juan 552-ci ildə Göktürklər tərəfindən devrildi. Göktürklər açıq şəkildə türk idilər və dövlət adı kimi "Türk"dən istifadə edirdilər. Bu hadisə türklərin və Juan-Juanın eyni çöl siyasi hövzəsində olduğunu göstərir. Başqa sözlə, etnik sərhədlər aydın deyildi, əksinə bir-biri ilə əlaqəli idi. Juan-Juanın süqutundan sonra bəzi qrupların qərbə köç etdiyi və Avropada avarlar kimi peyda olduğu qəbul edilir. Bizans mənbələrində avarlar bəzən Hunlarla, bəzən də türklərlə əlaqələndirilir. Bu zəncir Hun → Juan-Juan → Avar xəttində davamlılığa şübhə yaradır.

"Menqu / Monqol" adı 8-10-cu əsrlərdə şərq çöllərində görünən tayfalar arasında görünməyə başlayır. Başqa sözlə, monqollar birdən Çingiz xanla birlikdə peyda olmadılar; lakin onların siyasi birliyi 13-cü əsrdə baş verdi. Çingiz xan dövründə diqqətəlayiq olan məqamlar bunlardır:
– Ordu və inzibati rütbələrdə çoxlu türk tayfası var idi.
– Uyğur əlifbası yazılı dil kimi istifadə olunurdu. – Qərb cinahında qurulan dövlətlər (Qızıl Orda, Çağatay) sürətlə türkləşdi. Bu, monqol siyasi elitası ilə türk çöl irsi arasındakı dərin əlaqəni nümayiş etdirir. Elmi cəhətdən monqol dili monqol dil ailəsinə aiddir; türk dili ilə qohum deyil. Lakin tarixi zəncir aşağıdakı sualı açıq qoyur:
Hun siyasi ənənəsindən qidalanan Juan-Juan quruluşu eyni coğrafiyada Göktürklərlə iç-içə yaşamışdır. Monqol tayfaları bu siyasi və mədəni irsdən yaranmışdır. Buna görə də qəti şəkildə "monqolların türk olduğu" demək mümkün deyil. Lakin erkən çöl nüvəsində əhəmiyyətli bir Hun-Türk irsinin olması və monqol formalaşmasının bu hövzədən yaranması müzakirəni tamamilə bağlamağı çətinləşdirir.
Qədim Kürə
TEREF