Rusiyanın şimalında və Çinin cənubunda yerləşən Monqolustan dənizə çıxışı olmayan və dünyanın ən seyrək əhalisi olan ölkələrindən biridir.
Təxminən 1,56 milyon kvadrat kilometrlik nəhəng ərazisinə baxmayaraq, ölkədə cəmi 3,5 milyon insan yaşayır. Əhalinin əksəriyyəti paytaxt Ulan-Batorda cəmləşib.
Lakin Monqolustanı dünyada həqiqətən məşhur edən təkcə onun geniş çölləri deyil.
Bir vaxtlar dünya tarixinin ən böyük qara imperiyalarından birinin doğulduğu yer olub.
ÇİNGİZ XAN VƏ MONQOL İMPERİYASI
Monqolustan tarixində ən vacib dönüş nöqtələrindən biri 1206-cı ildir.
Bu ildə Temuçin müxtəlif monqol tayfalarını birləşdirib və Çingiz Xan titulunu alıb. Sonrakı fəthlər dünya tarixinin ən böyük imperiyalarından birinin yaranmasına səbəb olub. Çingiz xanın və onun varislərinin hakimiyyəti dövründə Monqol İmperiyası Şərqi Asiyadan Avropanın və Yaxın Şərqin mərkəzinə qədər uzanan geniş bir coğrafiyaya yayılıb.
İmperiya dünya tarixinə təkcə müharibə yolu ilə deyil, həm də İpək Yolu boyunca artan ticarət və mədəni mübadilə yolu ilə təsir göstərib.
Çingiz xanın ölümündən sonra imperiya müxtəlif xanlıqlara bölünüb. Nəvəsi Kubilay xan Çində Yuan sülaləsini qurub.
MÜASİR MONGOLİSTAN NECƏ YARANDI?
Əsrlər boyu müxtəlif siyasi güclərin təsiri altında olan Monqolustan 20-ci əsrin əvvəllərində əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalıb.
1911-ci ildə Çin sülaləsinin süqutu zamanı Xarici Monqolustan müstəqilliyini elan edib. Sonrakı siyasi və hərbi mübarizələrdən sonra, 1921-ci il inqilabı müasir Monqol dövlətinin formalaşmasında həlledici dönüş nöqtəsi olub.
1924-cü ildə Monqol Xalq Respublikası qurulub və ölkə uzun illər Sovet İttifaqının güclü təsiri altında qalıb. 1990-cı il demokratik hərəkatlarından sonra çoxpartiyalı sistem qurulub və 1992-ci ildə yeni konstitusiya qəbul edilib.
KÖÇƏRİ HƏYAT TƏRZİ MƏDƏNİYYƏTİ HƏLƏ DAVAM EDİR
Monqolustan müasir şəhər həyatının minilliklər boyu davam edən köçəri ənənələrlə yanaşı yaşayan ölkələrdən biridir. Ölkənin kənd yerlərində bir çox ailələr hələ də heyvandarlığa əsaslanan həyat tərzi sürürlər. Mövsümlərə və otlaqların vəziyyətinə uyğun olaraq, köçən ailələr aşağıda adları qeyd olunan heyvanları yetişdirir:
*Atlar
*Qoyunlar
*Keçilər
*Mal-qara və yak
*İki hörgülü Baktriya dəvələri.
Ənənəvi monqol çadırı "ger" adlanır. Qərb dünyasında ümumiyyətlə "yurd" kimi tanınan bu portativ evlər sərt çöl iqliminə uyğunlaşmaq üçün hazırlanmışdır.
MONQOLİYADA ATLAR SADƏCƏ HEYVAN DEYİL
Atlar monqol mədəniyyətinin ən vacib simvollarından biridir. Əsrlər boyu nəqliyyat, müharibə, heyvandarlıq və gündəlik həyatın mərkəzi olan atlar bu gün də monqol kimliyinin güclü bir hissəsidir. Ölkənin ən vacib ənənəvi festivalı olan Naadam zamanı üç əsas idman növü fərqlənir:
*At yarışları
*Monqol güləşi
*Ox atma
Bu üç sənət ənənəvi olaraq "kişilərin üç oyunu" kimi tanınır; lakin, bu günlərdə qadınlar və qızlar da, xüsusən də oxatma və at yarışlarında iştirak edirlər.
BOĞAZ MAHNILARINDAN AT BAŞI SKRIPKAĞA
(At başlı keman (Morinhur), gövdəsinin ucu at başı şəklində oyulmuş ənənəvi iki simli Moğol xalq çalğı alətidir. Bu musiqi aləti yay ilə çalınır. Alət adətən quru çöl ənənələrini və at mədəniyyətini təmsil edir)
Monqolustanın musiqi mədəniyyəti də olduqca müxtəlifdir.
Höömey adlanan boğaz oxuma texnikasında sənətkar sanki eyni anda birdən çox səs eşidilirmiş kimi təsirli səslər çıxara bilər.
Ölkənin ən vacib ənənəvi musiqi alətlərindən biri at başı formalı bəzəkləri ilə tanınan morin xurdur. Bu musiqi ənənələri Monqolustanın çöl həyatı və at mədəniyyəti ilə sıx bağlıdır.
MONQOLUSTANIN YEMƏKLƏRİ
Sərt iqlim və köçəri pastoral ənənə birbaşa Monqol mətbəxini formalaşdırıb. Ət və süd məhsulları mətbəxin əsasını təşkil edir.
Ən məşhur yeməklər arasında bunlar var:
Buuz – Ətlə doldurulmuş buxarda bişirilmiş xəmir
Xuuşur – Ətlə qızardılmış xəmir
Tsuivan – Ət və tərəvəzlə hazırlanmış əriştə yeməyi
Xorxoq – Ətin qızğın daşlarda bişirildiyi ənənəvi yemək
Ayraq – Fermentləşdirilmiş maya südü.
Ənənəvi süd və duzlu çay da gündəlik həyatda vacib bir içkidir.
QOBİ: SADƏCƏ QUMDAN İBARƏT BİR SƏHRA DEYİL
Cənubi Monqolustanda dünyanın ən məşhur səhra bölgələrindən biri olan Qobi səhrası yerləşir.
Lakin, Qobi tamamilə nəhəng qum təpələrindən ibarət deyil. Bölgənin böyük bir hissəsinə aşağıdakılar daxildir:
*Daşlı səhralar
*Quraq çöllər
*Dağlıq ərazilər
*Fosillərlə zəngin torpaqlar. (Fosil, geoloji dövrlərdə yaşamış canlıların qalıqları (sümük, qabıq, diş) və ya onların buraxdıqları izlərdir. Milyonlarla il əvvəl canlının palçıqla örtülərək oksigensiz mühitdə çürümədən qorunması və minerallaşması nəticəsində əmələ gəlir. Bu qalıqları öyrənən elm sahəsi paleontologiya, mütəxəssislər isə paleontoloq adlanır.)
Qobi paleontoloji baxımdan da dünya miqyasında əhəmiyyət kəsb edir. 1920-ci illərdə burada edilən kəşflər dinozavr yumurtalarının elmi tanınmasında mühüm rol oynamışdır.
YERALTI RESURSLAR: MONQOLİYANIN ƏN BÖYÜK İQTİSADİ GÜCLƏRİNDƏN BİRİ
Monqolustan çox zəngin mineral ehtiyatlarına malikdir. Ölkədə aşağıdakıların əhəmiyyətli ehtiyatları və yataqları var:
*Kömür
*Mis
*Qızıl
*Dəmir filizi
*Flüorit
*Molibden
Xüsusilə, Oyu Tolqoy dünyanın ən vacib mis və qızıl mədən layihələrindən biridir.
Mədənçilik Monqolustan iqtisadiyyatının və ixracının əsas sektorlarından biridir. Lakin iqtisadiyyatın minerallardan yüksək səviyyədə asılılığı ölkəni qlobal əmtəə qiymətlərindəki dəyişikliklərə qarşı həssas edə bilər.
DÜNYANIN ƏN SOYUQ PAYTAXTLARINDAN BİRİ
Paytaxt Ulan-Bator dünyanın ən soyuq milli paytaxtlarından biri kimi tanınır.
Qış aylarında temperatur -30°C-dən aşağı düşə bilər. Ölkənin dənizlərdən uzaqlığı və yüksək hündürlüyü son dərəcə sərt kontinental iqlim şəraitinə səbəb olur. Yaylar qısa və isti, qışlar isə uzun, quru və şaxtalı ola bilər.
HÖVSGÖL: MONGOLİYANIN MAVİ İNCİSİ
Ölkənin şimalında yerləşən Hövsgöl gölü Monqolustanın ən vacib təbii ərazilərindən biridir.
Dərin, şəffaf və böyük şirin su gölü olan Hövsgöl, Baykal gölü ilə eyni böyük geoloji bölgənin vacib təbii formasiyalarından biridir.
Meşələri, dağları və köçəri həyat tərzi ilə bu bölgə Monqolustanın ən diqqətəlayiq təbii ərazilərindən biridir.
QISASI:
*Dünyanın ən seyrək məskunlaşmış ölkələrindən biri
*Çingiz xanın və Monqol İmperiyasının doğulduğu yer
*At mədəniyyətinin gündəlik həyatda hələ də güclü olduğu bir ölkə
*Köçəri və yarı köçəri həyat tərzi ənənələri davam edir
*Qobi səhrasının böyük bir hissəsinə ev sahibliyi edir
*Dünyaca məşhur dinozavr fosillərinin tapıldığı bölgələrə malikdir
*Mis, qızıl və kömürlə zəngindir
*Ət və süd məhsulları üstünlük təşkil edən unikal mətbəxə malikdir
*Paytaxtı Ulan-Bator dünyanın ən soyuq paytaxtlarından biridir
*Xəritədə Monqolustan Rusiya və Çin arasında sıxışdırılmış kimi görünsə də, çölləri, köçəri mədəniyyəti və zəngin yeraltı sərvətləri ilə olduqca diqqətəlayiq bir ölkədir və dünya tarixinin gedişatını dəyişdirən imperiyalardan birinin doğulduğu yerdir.
Mənbələr:
• Britannica Ensiklopediyası – Monqolustan: Tarix, Coğrafiya və Mədəniyyət
• UNESCO – Monqolustan Mədəni İrsi, Naadam və Ənənəvi Musiqi
• Dünya Bankı – Monqolustan İqtisadi Baxışı
• ABŞ Geoloji Tədqiqatı (USGS) – Monqolustan Mineral Ehtiyatları
• FAO – Monqolustan Pastoralizmi və Heyvandarlığı
• National Geographic – Monqolustan və Qobi Səhrası
Esmira ŞÜKÜROVA