"OLTURMAK" fiili, Türkçenin en eski ve en ilginç sözcüklerinden biridir.
1. Köken Bilgisi (Etimoloji)
"Olturmak" fiili, "otur-" fiilinin en eski ve orijinal biçimidir. Kökeni şu şekildedir:
· Ana Kök: *olt- veya *ol-
· Eski Türkçe Biçim: oltur-
· Oluşumu: Bu fiilin, temelinde var olmak, olmak anlamındaki *ol- fiilinden türediği düşünülmektedir. -tur-/-tır- eki, eski Türkçede ettirgenlik (causative) fiili yapan çok güçlü bir ektir.
· Anlam Evrimi: Yani ol- (var olmak, bulunmak) + -tur (ettirgenlik eki) = ol-tur- → "varlığını bir yerde sağlamak, bir yerde var olmasını/konumlanmasını sağlamak" → "oturmak".
Bu yapı, "bir eylemi yaptırmak" anlamındaki ettirgen ekin mükemmel bir örneğidir: "Kendini bir yerde var etmek/konumlandırmak".
Kaynaklar:
· Sir Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish: "oltur-" maddesinde, bu fiilin "ol-" dan türediğini ve "to sit" (oturmak) anlamına geldiğini belirtir.
· Marcel Erdal, Old Turkic Word Formation: Ettirgen -t- eki ve "oltur-" fiili üzerine detaylı analizler sunar.
· Talat Tekin, Orhon Yazıtları: Yazıtlardaki kullanımları çözümlerken fiilin kök yapısına işaret eder.
2. Göktürk (Orhun) Yazıtlarında Kullanımı
"Olturmak" fiili, Göktürk Yazıtları'nda (8. yüzyıl) hem gerçek "oturmak, yerleşmek" anlamında hem de mecazi "hükmetmek, tahta çıkmak, ikamet etmek" anlamlarında sıklıkla kullanılır.
Bazi Örnekler:
· Kül Tigin Yazıtı, Doğu Cephesi, 1. Satır:
"Üze kök teŋri asra yağız yer kılındıkda ikin ara kişi oğlı kılınmış."
· Çevirisi: "Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındığında, ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış. Kişi oğulları üzerine atalarım Bumın Kağan ve İstemi Kağan oturmuş."
Burada "olturmış" fiili, kağanların tahta çıkmasını, hükmetmesini ifade eden çok güçlü bir mecaz anlam taşır.
· Bilge Kağan Yazıtı'nda benzer bir kullanım:
"Türk budun üçün küntim otörtüm."
· Çevirisi: "Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım (çalıştım)."
Burada ise fiil, basit "oturma" eyleminin aksine "rahat etmek, boş durmak" anlamında kullanılmıştır.
Kaynak: Bu metinlerin orijinal transkripsiyonları ve çevirileri için temel kaynaklar Talat Tekin'in Orhon Yazıtları ve Muharrem Ergin'in Orhun Abideleri adlı eserleridir.
Fiilin Diğer Türk Lehçelerindeki Durumu
"Oltur-" fiili, Eski Türkçeden itibaren hemen hemen tüm Türk lehçelerine yayılmış ve ses değişimlerine uğrayarak günümüze ulaşmıştır. Bu, sözcüğün ne kadar köklü olduğunun bir kanıtıdır.
· Çağdaş Türk Lehçeleri:
· Azerbaycan Türkçesi: oturmaq
· Türkmen Türkçesi: oturmak
· Özbek Türkçesi: o‘tirmoq ( t sesi t'ye dönüşmüştür)
· Kazak Türkçesi: отыру (otırw)
· Kırgız Türkçesi: отуруу (oturuu)
· Tatar Türkçesi: утыру (utırw) (baştaki o sesi u'ya dönüşmüştür)
· Uygur Türkçesi: ولتۇرماق (olturmaq) ← DİKKAT: Uygur Türkçesi, Eski Uygurcanın devamı olarak oltur- biçimini koruyan nadir lehçelerdendir.
· Hakas Türkçesi: одырарға (odırrarğa)
· Yakut (Saha) Türkçesi: олор (olor) (Buradaki l sesi, lt kümeleşmesinin l'ye dönüşmüş halidir. Yakutça, Türk lehçeleri içinde en arkaik özellikleri taşır.)
Kaynak: Karşılaştırmalı Türk lehçeleri sözlükleri (örneğin, Türk Dil Kurumu'nun ilgili yayınları) bu fiilin tüm lehçelerdeki karşılıklarını gösterir.
Ses Değişimi: "Olturmak" > "Oturmak"
Türkçenin tarihsel ses bilgisi kurallarına göre, kelime içindeki l sesinden sonra gelen t sesi, zamanla d veya t olarak korunabilir. Ancak Eski Türkçedeki lt ünsüz kümesi, Batı Türkçesi grubunda (Oğuz Türkçesi) düzenli olarak t sesine indirgenmiştir. Bu kurala göre:
oltur- > otur-
Bu değişim, Oğuzca temelinde gelişen Türkiye Türkçesi, Azerice, Türkmence gibi lehçelerde gerçekleşmiştir. Diğer pek çok lehçe (Kıpçak grubu gibi) ise t sesini korumuş, l sesini düşürmüş veya değiştirmiştir.
Özet
· Köken: ol- (var olmak) + -tur (ettirgenlik eki) = ol-tur- (bir yerde var olmasını/konumlanmasını sağlamak).
· En Eski Kayıt: Göktürk (Orhun) Yazıtları (8. yüzyıl), hem somut hem mecazi anlamda.
· Lehçelerdeki Yayılım: Eski Türkçe oltur- biçimi, ses değişiklikleriyle (otur-, otır-, o‘tir-, olor-) neredeyse tüm Türk lehçelerinde yaşamaktadır.
· Türkiye Türkçesine Evrimi: Oğuz Türkçesindeki düzenli ses değişimi kuralı (lt > t) sonucu oltur- > otur- halini almıştır, Dolayısıyla, "oturmak" fiilinin kökeni, Türkçenin en temel fiillerinden biri olan "ol-" fiiline dayanır ve bu da onu dilimizdeki en anlam yüklü eylemlerden biri yapar.
DönmezDemir