Sabetaycılar (Dönmeler), kökeni 17. yüzyıla dayanan ve dışarıdan Müslüman görünürken gizlilik içinde kendi eski inançlarını sürdüren bir cemaattir.
• Ortaya Çıkışı: Olayın başlangıcı, 1626-1676 yılları arasında yaşamış olan İzmirli Yahudi Sabetay Sevi'ye dayanmaktadır.
• Mesihlik İddiası: Sabetay Sevi, dağılmış olan Yahudileri "Arz-ı Mev'ud"a (Filistin'e) götüreceği ve "Siyon ideali"ni gerçekleştireceği iddiasıyla 1666 yılında kendisini "Mesih" ilan etmiştir.
• İslamiyet'e Geçişi: Bu hareketin Osmanlı İmparatorluğu'nda huzursuzluk yaratması üzerine Padişah IV. Mehmed konuya müdahil olmuş ve Sabetay Sevi Divan huzuruna çıkarılmıştır. Kendisinden Mesih olduğunu ispatlaması istenince, ispat edememiş ve basit bir haham olduğunu itiraf etmiştir. Tercümanı Hayatizade'nin tavsiyesi üzerine hayatını kurtarmak için "şeklen" Müslüman olmuştur.
• Kripto (Gizli) İnanç Sistemi: Sabetay Sevi, Müslüman olduktan sonra taraftarlarına kendi davalarına hizmet etmenin en iyi yolunun görünüşte Müslüman Türk gibi davranmak, ancak hakikatte Yahudi inançlarına sıkı sıkıya bağlı kalmak olduğunu emretmiştir.
• Dönme Kavramı: Bu emre uyarak bağlı oldukları eski dini terk etmeyen, Müslüman kisvesi altında eski inanç, adet ve geleneklerini devam ettiren ve taşıdıkları bu yeni kimliği asıl ideallerine bir "şemsiye" yapan bu gruba "Dönme" veya "Sabetayist" adı verilmiştir.
Türkiye'de Sabetaycı Olan Kitle Yüzde Kaç Oranındadır?
Türkiye'deki Sabetaycı kitlenin nüfusuna veya oransal yüzdesine dair hiçbir istatistiki veri veya rakam bulunmamaktadır.
Cemaatin demografik yapısı
Dönmeler, yüzyıllardır varlıklarını çok gizli bir şekilde devam ettirmişler ve kendileriyle ilgili bilgi ve belgeleri Türklerden saklamayı büyük oranda başarmışlardır.
• Konunun Cumhuriyet döneminde kamuoyuna yansıması, 1 Ocak 1924 tarihinde "Karakaşlar" grubuna mensup Dönme Karakaş Rüştü Bey'in Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne verdiği bir dilekçe ile olmuştur. Ancak bu olayda da cemaatin boyutlarına dair bir yüzde verilmemiştir.
Yahudi dönmelerinin siyasi ve toplumsal olaylardaki etkilerine dair tarihsel olaylar:
• Şeyh Bedreddin İsyanı: 1416'daki Şeyh Bedreddin ayaklanmasında büyük rol oynayan Torlak Kemal'in, aslen Manisalı bir Yahudi dönmesi olduğu iddia edilmektedir.
• Osmanlı Sarayındaki Etkileri: Kanuni Sultan Süleyman ve II. Selim dönemlerinde Yasef Nassi ve Kira adlı Yahudilerin/dönmelerin sarayda büyük nüfuz kurdukları gerçektir.
• Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü: Fatih Sultan Mehmed'in Venedikliler tarafından satın alınan "Yahudi dönmesi" hekim Yakup Paşa (Maestro Lacopo) tarafından zehirlenerek öldürüldüğüne dair kanıtlar mevcutturi
Tarihsel, Teolojik ve Sosyolojik Arka Plan Analizi
1. Mesihlik Beklentisi ve Kabala'nın Etkisi
• Yahudilerin inanç esaslarından biri "Mesih'e İman"dır. Babil sürgünü, Roma İmparatorluğu'nun M.S. 70'te Kudüs'ü yıkması ve sonrasında yaşanan felaketler, Yahudilerde kendilerini kurtaracak bir lider (Mesih) beklentisini doğurmuştur.
• Bu inanç, harf ve sayı mistisizmine dayanan "Kabala" ile birleşmiştir. Kabala'nın en önemli eseri olan "Zohar"da yapılan matematiksel (Ghemataria) hesaplamalara göre, Mesih'in geliş tarihi İbrani takvimine göre 5408 (Miladi 1648) yılı olarak belirlenmiştir.
• Sabetay Sevi, tam da bu Mesih beklentisinin ve Polonya Yahudi katliamları gibi olayların doruk noktaya ulaştığı bir kriz döneminde İzmir'de ortaya çıkmıştır.
2. Türk-Yahudi İlişkilerinin Tarihsel Seyri
• 1492 yılında İspanya'daki Engizisyon zulmünden kaçan Yahudilere Osmanlı kapılarını açmış, II. Bayezid döneminde bu kitleler Selanik, İstanbul, İzmir ve Bursa gibi merkezlere yerleştirilmiştir.
• Yahudiler Türklerin himayesinde din, ticaret ve zanaat özgürlüğü yaşadılar. Ancak Siyonist idealler doğrultusunda bazen devletin zayıf anlarında dış güçlerle işbirliği yaptıkları da bir gerçektir.
3. "Dönmelik" ve "Münafıklık" Karşılaştırması
• İslami literatürdeki "Münafık" kavramı (diliyle inandığını söyleyip kalben inanmayan) ile "Dönme" kavramı vardır.
• İslam'ın ilk yıllarında, Medine'deki bazı Yahudilerin (örneğin Abdullah b. Sebe gibi) İslam'ı içeriden yıkmak için sahte bir şekilde Müslüman göründükleri ve Müslümanlar arasında fitne çıkardıkları (Şiiliğin temelleri, Hz. Osman'ın katli vb.) tarihi rivayetlerde yer alır.
Ali Özdemir
TEREF