Gələcək Kalmık Xanı Ayuka uşaqlığını Cunqariyada keçirmiş və 1654-cü ildə babası Dayçin ilə Volqa bölgəsinə gəlmişdir. 1672-ci ildə atası Monçakın ölümündən sonra o, Kalmık Ordasının baş tayşası elan edilmişdir. Ayuka bütün Volqa Kalmıklarını birləşdirmiş və ərazilərini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmişdir. Onun hakimiyyəti dövründə xalası Dorçji Rabtan min Torqutla birlikdə Cunqariyadan Volqa bölgəsinə gəlmişdir. Gələn Torqutlar Ayuka'nın üstünlüyünü tanımış və bununla da Kalmık ulusunun ölçüsünü artırmışlar.
Bu vaxt Rusiyada çar hökuməti 16 may 1681-ci ildə başqırdların məcburi xristianlaşdırılması istiqamətində bir kurs elan edən bir fərman vermişdir. Cavab silahlı üsyan olmuşdur. Zadəgan bir ailədən olan başqırd Seyit-batırın rəhbərliyi ilə üsyanın liderləri hərbi kömək istəmək üçün Ayukaya elçilər göndərmişdilər. 1682-ci ilin iyul ayında Kalmık qoşunları Başqırdıstana gəldi və müharibə yenilənmiş güclə davam etdi. Başqırdlar və Kalmıklar Ufa və Menzelinsk şəhərlərini mühasirəyə aldılar, Başqırd torpaqlarında tikilmiş qalalara, yaşayış məntəqələrinə və kəndlərə hücum etdilər.
***
Ayuka rəsmi olaraq müharibədən çəkildikdən sonra, Ayukanın vassalı Tayşa Munke Temur onun davam etdirilməsini müdafiə etdi. O, Penza və Tambov quberniyalarında yüzdən çox rus kəndini yandırdı və dağıtdı, on minlərlə mülki şəxsi zorla əsir götürdü və onları Asiya bazarlarına göndərdi. 1682-ci ilin avqustunda üsyançılar Zakama xəttindəki qalalara, Stroganovlar tərəfindən Başqırd torpaqlarında, o cümlədən Samarada qurulmuş qalalara və kəndlərə hücum etdilər. Onlar Kunquru və Ufa rayonundakı Karakulino saray kəndini mühasirəyə aldılar və eyni rayonun P'yanı Bor kəndini işğal etdilər.
Hökumət əleyhinə üsyan şiddətləndi; üsyançılar Krasnıy Yarı, Lovaşnoe və rus zadəganlarına məxsus digər kəndləri ələ keçirdilər, Ufanı yenidən mühasirəyə aldılar, Samaraya dəfələrlə hücum etdilər və ətraf kəndləri viran qoydular. Müharibə Verxoturye və Kazan rayonlarını bürüdü. Hökumət üsyançılara bölgədəki müsəlmanları xristianlaşdırmaq siyasətindən imtina edən və iştirakçıları əfv edən bir məktub göndərdi.
Rusiya Elmlər Akademiyasının Kalmık Humanitar Tədqiqatlar İnstitutunun Bülleteninin materialları əsasında, № 2, 2007.
Böyük Çöl Köçəriləri
TEREF