Biz kimik? Sivilizasiya qurmuş, kosmosa uçan ali varlıqlar, yoxsa sadəcə kostyum geyinmiş, instinktlərinin quluna çevrilmiş ikiayaqlı bioloji maşınlar? Gəlin illüziyaları bir kənara qoyub reallığın gözünə dik baxaq: insan hər şeydən əvvəl fizioloji məxluqdur. Mənəviyyat, qanunlar, din, əxlaq, "abır-həya" kimi anlayışlar isə yalnız qarnımız tox, canımız əmin-amanlıqda olanda cəmiyyət daxilində oynaya bildiyimiz lüks sosioloji oyundan başqa bir şey deyil.
Əsrlərin süzgəcindən keçən o acı, çılpaq həqiqəti xatırlayaq: "Kasıbçılıq qapıdan girəndə, abır, həya, utanmaq, bir sözlə, mənəvi olan hər şey bacadan və pəncərədən çıxır". Bu ifadə sadəcə bir ata sözü deyil, insan biologiyasının ən sərt diktaturasıdır. Övladının xəstəlikdən solmuş bənizini, nəmli və çarəsiz gözlərini görən, amma heç bir əlac edə bilməyən bir atanı hansı şüarla, hansı əxlaq dərsi ilə tərbiyə etmək olar? Belə bir ekstremal böhran anında insan beyninin məntiq, din və əxlaqı idarə edən ali mərkəzləri (prefrontal korteks) enerjisiz qalaraq tamamilə sönür. İdarəetmə birbaşa instinktləri idarə edən qədim, ibtidai beyinə keçir. Orada yeganə bir proqram işləyir: nəslini sağ saxlamaq!
Övladını xəstəliyin, iztirabın cəngindən qurtarmaq üçün yalan danışan, oğurluq edən, hətta kimisə öldürən kasıb insanı dövlət, qanunlar və cəmiyyət mühakimə edə bilər, amma məcburiyyət üzündən yalan danışan, cinayət edən insanı təbiət qanunları çoxdan təmizə çıxarıb. Kasıbı anlamağa məcburuq. Çünki onun etdiyi cinayət deyil, yaşam üçün verdiyi qaçılmaz bir savaşıdır.
Bunu deyəndə bəziləri dərhal etiraz edəcək: "Siz oğurluğa, cinayətə bəraət qazandırırsınız! İnsanın iradəsi, ruhu var, heyvandan fərqlidir!" Xeyr, bu, cinayətə bəraət qazandırmaq deyil, onu doğuran bioloji kökləri çılpaqlığı ilə ortaya qoymaqdır. İnsanları ac saxlayıb onlardan əxlaq gözləmək bataqlığı qurutmayıb ağcaqanadları qovmağa bənzəyir. İradə və ruh yalnız bədən fizioloji olaraq sabit olanda fəaliyyət göstərə bilir. Oksigensiz qalan beyin necə düşünə bilmirsə, günlərlə ac qalan və ya övladı gözü qarşısında məhv olan insan da sosioloji qaydaları düşünə bilməz. Məqsəd insanı alçaltmaq deyil, onun üzərindəki qaçılmaz bioloji diktaturanı göstərməkdir. Əsl bəraəti mən deyil, təbiətin sağ qalma instinkti verir.
Bəs tərəzinin digər gözü? Bax, əsl iyrənclik, faciə orada başlayır. Var-dövlət qapıdan girəndə pəncərədən və bacadan dərhal hirs, iqtidar, asıb-kəsmək və ətrafı tabe etmək azğınlığı da daxil olur. Kasıbın mədəsi bir tikə çörəklə fizioloji olaraq doyduğu halda, varlının gözü və hökmranlıq hərisliyi heç vaxt doymur. Çünki pul və iqtidar beyindəki dofamin (həzz) mərkəzlərini elə stimullaşdırır ki, insan getdikcə daha böyük bir bioloji asılılığa düşür. Tibb elmində buna "Hubris sindromu", yəni güc zəhərlənməsi deyilir. Araşdırmalar sübut edir ki, böyük güc insanın beynindəki empatiya neyronlarını fiziki olaraq zədələyir, sıradan çıxarır. Varlı insan gücləndikcə qarşısındakının acısını hiss etmək qabiliyyətini itirir; kasıbın fəryadı, uşağının aclığı onun üçün sadəcə bir "rəqəm" və ya "statistika"ya çevrilir. O, bioloji olaraq vəhşiləşir.
Yenə qarşı tərəf iddia edə bilər ki, "hər varlı eyni deyil, xeyriyyəçilər də var". Şübhəsiz, amma istisnalar qaydanı pozmur. Burada söhbət fərdlərdən deyil, böyük gücün və sərvətin insan beynindəki empatiya hissini fiziki olaraq korşaltması barədə elmi sübutlardan gedir. Xeyriyyəçilik isə çox vaxt bu sistemli vəhşiliyi ört-basdır edən fərdi vicdan rahatlığından başqa bir şey deyil.
Buradakı fundamental fərq və paradoks insanlığı utandırmalıdır: kasıb insan yaşamaq üçün ibtidai instinktlərinə sığınmağa məcbur qaldığı halda, varlı insan daha çox hökm etmək üçün öz şüurunu tamahının və təkəbbürünün quluna çevirir. Fizioloji olaraq heç bir həyati təhlükəsi olmayan, övladları lüks və təhlükəsizlik içində böyüyən varlı öz daxilindəki o heyvani dominantlıq instinktini şüurla tərbiyə etmeli olan əsl şəxsdir. Lüks içində insanlıqdan çıxanların heç bir bəhanəsi yoxdur.
Hər bir sağlam cəmiyyət sosial ədalətdən başlamalıdır. İnsanları ac qoyub, sonra onlara əxlaq, din və qanun moizələri oxumaq riyakarlıqdır. Bünövrəsi aclıq, səfalət və ədalətsizliklə sarsılan bir binada mənəviyyat damının ucalmasını gözləmək sadəlövhlükdür. Övladı ac və xəstə olan atanın qorxusu yoxdur; o, bütün sosioloji oyunları bir gecədə darmadağın edə bilər.
İndi gəlin özümüzü mühakimə edək: əgər bütün mənəvi dəyərlərimiz daxili fizioloji sabitliyimizdən, yəni sadəcə qarnımızın toxluğundan asılıdırsa, bizi həqiqətən "insan" edən fərqli bir ruhumuz var, yoxsa biz sadəcə şəraitə görə forma dəyişən bioloji heyvanlarıq?