XVIII əsrdə Qazi-Kumux və bütövlükdə Dağıstan üçün yeni bir böyüklük dövrü "Fateh" ("Fatih") və "Böyük", daha sonra isə "Çolak" ("Tək Qollu") ləqəbli görkəmli hökmdar və sərkərdə I Surxay xanın adı ilə əlaqələndirilir. Onun şəxsiyyəti Dağıstan tarixində görkəmli yer tutur. Surxay xan oğulları Murtazali və Məhəmmədlə birlikdə fars (şiə) təsirinə qarşı mübarizədə həlledici rol oynamışdır. O, Quba, Şirvan, Gəncə və müasir Azərbaycan ərazisində yerləşən bir neçə başqa şəhəri tabe etmiş və Kür çayının sahilində böyük bir fars ordusunu (40.000 nəfərə qədər) darmadağın etmişdir. Surxay alimlərin himayədarı idi, Dağıstanda din, elm, tibb və iqtisadiyyatı inkişaf etdirir, qalalar, mədrəsələr və yollar tikir, şəhərləri bərpa edir və kəndlər salırdı. Dağıstan Surxayın hakimiyyətindən əvvəl və ya sonra belə bir tikinti bumu görməmişdi. Surxay xan həmçinin Dağıstanda və ətraf ərazilərdə rus istehkamlarını dağıdaraq, Böyük Pyotrun genişlənməsinə qarşı qəti bir rəqib olduğunu sübut etdi. O, bölgədə dövrünün ən qüdrətli fatehlərindən biri olan Nadir şaha ciddi müqavimət göstərən ilk hökmdar idi. Üstün qüvvələr qarşısında geri çəkilməyə məcbur olmasına baxmayaraq, Surxay xan təslim olmadı!
Buttal Kanu