1. MİTOLOJİK KÖKEN
TÜRK mitolojisinde “BÖRÜ” (KURT), Tanrı’nın yeryüzündeki rehberi, soyun koruyucusu ve ilâhî gücün sembolü olarak görülür.
ASENA efsanesi, Göktürklerin KURT soyundan türemesiyle doğrudan bağlantılıdır.
BÖRÜ, yalnızca bir hayvan değil, aynı zamanda kut taşıyan, yol gösterici ruh olarak kabul edilmiştir.
BU nedenle OĞUZ boyları arasındaki BÖRÜ Beylikleri, göçebe yaşamın manevî koruyucusu ve düzen kurucusu sayılmıştır.
BÖRÜ’ nün varlığı, kurultaylarda alınan karar ların Tanrı katında geçerli olduğuna işaret ederdi.
2. OĞUZ BÖRÜ BEYLİKLERİ’ nin İŞLEVİ
BÖRÜ Beylikleri, Türk devletlerinden bağımsız fakat onları yönlendiren bir kurumdu.
ONLAR doğrudan devlet kurmaz, ancak devlet kuracak hükümdara Kut verirlerdi.
BİR hükümdar, OĞUZ BÖRÜ KURULTAYI’ ndan KUT, SANCAK, DAVUL ve ONAY almadan tam anlamıyla hükümdar sayılmazdı.
BÖRÜ beyleri, yalnızca savaşçı liderler değil; aynı zamanda ADALET DAĞIDICI, DÜZEN KORUYUCU, TÖREYİ GÖZETÇİ otoriteydi.
BU yüzden Türk devletlerinde kötü bir gidişat, töreye aykırı davranış veya kaos belirdiğinde Börü Beylikleri kurultayı toplayarak düzeni yeniden sağlarlardı.
3. KUT ve MEŞRUİYET
TÜRKLERDE hükümdarlığın esası “KUT” idi. Kut, Tanrı tarafından verilmiş ilahî yönetme gücünü ifade eder.
ANCAK bu kut, doğrudan gökten hükümdarın kişisine inmedi; BÖRÜ BEYLİKLERİ’nin onayı ile dünyevî hayata aktarıldı.
BU sistemde OĞUZ BÖRÜ KURULTAYI adeta Tanrı’nın temsilcisiydi.
GÖKTÜRKLER ve OSMANLILAR, bu geleneğin dışında kalan iki devlet olarak anlatılır. Göktürkler ASENA mitine dayanarak kendilerini kutlu sayarken, Osmanlılar ise doğrudan kendi hanedan bağlarıyla meşruiyet kurdu.
DİGER bütün Türk devletleri (SELÇUKLULAR, KARAHANLILAR, HARZEMŞAHLAR, AKKOYUNLULAR, KARAKOYUNLULAR, SEFEVİLƏR, vb.) kutlarını OĞUZ BÖRÜ beylerinden alarak meşrulaştı.
4. SOSYAL ve SİYASAL YAPl
BÖRÜ Beylikleri bağımsız yaşar, diledikleri Türk yurdunda toprak satın alarak yurt kurarlardı.
BU bağımsızlık, onların tarafsızlıklarını ve kutsallıklarını pekiştirirdi.
KURULTAY kararları yalnızca siyasî değil, aynı zamanda toplumsal ve askerî düzen için de bağlayıcıydı.
OĞUZ beylerinin verdiği kut ile sancak, davul ve askerî düzen hükümdara teslim edilir, böylece yeni devletin “TÖREYE UYĞUNLUĞU” onaylanmış olurdu.
5. SÖZLÜ ve YAZİLİ KAYNAKLARDA İZLER
DEDE KORKUT KİTABİ' nda Dede Korkutun devlet adamlarına KUT verişi, Börü beylerinin işlevine dair bir semboldür.
ORHUN YAZİTLARİ’ nda hükümdarlığın Tanrı kutuyla ilişkisi sıkça vurgulanır, bu da Börü beylerinin mitolojik yönünün yazılı izleridir.
SELÇUKLU ve OSMANLI tarihçileri zaman zaman “KUT” ve “TUG” kavramlarını Oğuzlara bağlamış, devletin kökenine Oğuz soyunu yerleştirmiştir.
RİVAYETLERDE Börü beylerinin kurultay davulları ve sancakları Tanrı’nın işareti kabul edilmiştir.
6. BÖRÜ BEYLİKLERİNİN SONU
TARİHİN ilerleyen dönemlerinde OĞUZ BÖRÜ BEYLİKLERİ giderek zayıfladı.
MERKEZİYETCİ büyük imparatorluklar (özellikle Osmanlı) bu bağımsız ocakları kendilerine rakip gördü.
KURULTAY geleneği zayıfladıkça, kut’un meşrui yet kaynağı yalnızca hanedana dayandırıldı.
BÖYLECE OĞUZ BÖRÜ BEYLİKLERİ, Türk devletlerinin bağımsız ana ocağı olma işlevini yitirerek tarihe karıştı.
7. MİTOLOJİK ve KÜLTÜREL DEĞERLENDİRME
OĞUZ BÖRÜ BEYLİKLERİ, Türklerin en eski demokratik ve kolektif meşruiyet mekaniz malarından biridir.
SADECE siyaset değil, aynı zamanda toplumsal hafızanın koruyucusu işlevini taşır.
BU BEYLİKLER, törenin, kurultayın ve kut’un merkezinde durarak Türk dünyasının ruhani kalbi olmuşlardır.
OĞUZ BÖRÜ BEYLİKLERİ, TÜRK TARİHİNİN GÖRÜNMEYEN AMA BELİRLEYİCİ DAMARLARINDAN BİRİDİR. ONLAR, DEVLET KURMAZ AMA DEVLETLERİ KURDURUR, HÜKÜMETMEZ AMA HÜKÜMDARLARA KUT v VERİR, SAVAŞMAZ AMA TÖRENİN DÜZENİNİ KORURDU. KURT’un KUTSALLİGİYLA
BAŞLAYAN BU GELENEK, TÜRK SİYASET FELSEFESİNİN TEMELİNDE YATAN KUT, TÖRE VE KURULTAY KAVRAMLARININ VÜCUT BULMUŞ HALIDIR.
Sevda Amanova
Teref.net