"Tengri" adı, Türk halkının kültürünün ve dünya görüşünün merkezi ideolojik kavramlarından biridir. Yüzyıllar boyunca “Büyük Güç”, “Osmanlı Tanrısı”, “Yaratıcı”, “Ulu Lider” anlamlarında kullanılmıştır. Ancak "Tengri" kelimesinin kökeni ve anlamsal gelişimi incelendiğinde, bu babanın yalnızca gökyüzüyle değil, aynı zamanda güneş ışığının ilahi sembolü olan Hvar (Khur) ile de yakından ilişkili olduğu ortaya çıkıyor.
Araştırmanın temel amacı "Tengri" kelimesinin etimolojik katmanlarını ortaya çıkarmak, köklerini Harezm kültüründeki ışık ve dönme (heliocenter) fikrine bağlamak ve manevi evrimini antik kaynaklara dayanarak ortaya koymaktır.
1. "Tengri" kelimesinin kökenini arayın.
Türk dillerindeki "Tangrı/Tengri/Tengrik" biçimleri kadim ve kutsal kelimeler arasında yer alır. Dilbilimde kökeni hakkında çeşitli görüşler vardır:
Eron ve Avesta hikayeleriyle ilgili tartışma:
"Tengri" kelimesi ruhsal olarak Avesta'daki "Daiva" (tanrı), "Ahura" (yüksek) ve "Hvar" (güneş) kavramlarına yakın olup, ışık, ışık ve yaşam kaynağı ile bağlantılıdır.
Avesta'da:
"Khvarena ahuramazdaita" - "Ahura-Mazda'nın ışıltılı ihtişamı" (Yasht, XIX, 2).
Burada Hvarena (uzak) ışığın, ilahi gücün ve kaderin sembolüdür.
Sümer dilleriyle ilgili tartışma:
Sümer dilinde DINGİR "Tanrı", "tanrı", "Osman ruhu" anlamına gelir. Daha sonra bu kelime Akad ve Asur dillerine geçmiştir.
Türk dillerindeki TENGRI / TANGRI kelimeleri fonetik olarak DINGIR'in geliştirilmiş şekli olarak yorumlanmaktadır.
Fonetik değişim süreci şu şekildeydi: DINGIR → DINGRI → TINGRI → TANGRI.
Bu süreç, Türkçedeki "ing/ang" seslerinin doğal uyumu ve uyumuyla açıklanmaktadır.
"Dingir" → "Tengri": fonetik ve anlamsal geçiş süreci
Sümer kültüründe "Dingir" (𒀭) simgesi gökyüzündeki bir yıldızın veya ışığın simgesi olarak yazılmıştır. Yani "Dingir" kelimesi başlangıçta ışık yayan cisim, yani güneş veya yıldız anlamına geliyordu.
Bu anlamda bu kavram daha sonraki dönemlerde "Osman Tanrısı", "nur sahibi", "büyük ruh" anlamlarını da taşımıştır. Türk dünyasında bu içerik "Tengri" şeklinde korunmakta olup hem ışıkla hem de dönmeyle (kubbenin dönmesi) ilişkilendirilmektedir.
Harezm dilinde Dingir, Dingirjak ve Dingirmon kelimeleri "döndürmek", "dönerek hayat vermek" anlamlarını korumuştur. Bu fonetik ve ruhsal ayrım, "Dingir"in -"dolaşımdaki ilahi güç"- anlamını yeniden canlandırmaktadır.
Hvar (Güneş) kavramı ve Harezm kökenleri
Avesta'da "Hvar" (𐬵𐬎𐬭 / Hvarə) güneş, ışık kaynağı, hayat veren tanrı olarak tanımlanır. "Hvar"ın birkaç farklı biçimi vardır:
• Hvar-khshan, "Gündoğumu";
• Khvarena, "Işık, ihtişam, kaderin gücü";
• Harezm "Güneş ülkesi, ışık ülkesi" - yani Harezm.
Yani Harezm, ismine göre Güneş ülkesidir ve bu anlam daha sonra tüm Turan dünyasında "ışık merkezi" olarak korunmuştur.
"Hvar" kökünden türetilen pek çok kelime Türk dillerine geçmiştir:
Khurshed (Fors.) - güneşli,
Khurram - parlak, mutlu,
Hor-vod (horovod) güneşin etrafında yapılan bir danstır.
Gyre, Gildirak, Digirmon ve dönme sembolü Dönme, dönme güneşin ve zamanın hareketinin sembolik bir şeklidir.
Harezm lehçelerinde günümüze kadar şu kelimeler korunmuştur:
• Gildrak kullanılmış bir üründür,
• Dingirjak - dönen top veya disk,
• Dingyrmon - dönüş yoluyla un veya enerji veren bir silah.
Bu kelimelerde ki "Gir/Dingir" kökü dönme hareketini temsil eder, yani ışığın ve güneşin dönüşünün sembolüdür.
Dolayısıyla "Dingir", "etraftaki ışık gücünü kontrol eden tanrıdır".
"Tengri", "çevreleyen gökyüzünün Tanrısı" anlamına gelebilir.
Gamalı haç işareti, antik çağlardan beri - Khorezm, Baktriya, Soğd ve İndus uygarlıklarında - güneş döngüsünün sembolü olarak kullanılmıştır. Merkezden yayılan dört köşeli bir dairedir ve hareket, ışık ve hayat anlamına gelir.
Arkeolojik verilere göre, Harezm'de bulunan bronz ve seramik objeler de aynı işaret - gamalı haç veya "tekerlek" güneşin hareketini, yani Hvar'ın dönüşünü temsil ediyordu.
Cengiz Han'ın mühründe yer alan gamalı haç sembolü de bu ışık ve güç sembolünün devamıdır. Anlamı Tengri'nin gücü ve ışığın güneş çemberi boyunca yayılması fikridir.
Yukarıdaki dil ve kaynak analizine dayanarak aşağıdaki sonuçlara ulaşılabilir:
1. "Tengri" kelimesinin kökü Sümerce "Dingir" kelimesiyle yakından ilişkili olup, fonetik ve anlamsal olarak dönme ve ışık ifadesine dayanmaktadır.
2. "Hvar" (Güneş) bu kökün anlamsal merkezidir. Harezm ("Hwara-zam") adını bu hafif anlamdan almıştır.
3. "Gir/Dingir" kökü dönme, hareket etme ve ışık yayma fikrini koruyan bir dildir.
4. Gamalı haç işareti, dönen güneş ışığının arketipik bir sembolüdür ve Harezm dünya görüşünün ana sembollerinden biridir.
5. "Tengri" sadece bir Türk Tanrısı değildir, aynı zamanda kadim Harezm düşüncesinde ışık ve hareketle hayat veren Güneş-Işık tanrısı olarak oluşmuştur.
Kaynaklar
1. Avesta, "Hvar Yasht" ve "Yasht XIX" bölümleri.
2. Abu Raihon Beruniy. "Osor-ul-boqiya" ve "Eski halklardan anıtlar".
3. Herodot. "Tarih", kitap I.
4. Kramer SN. Sümerler: Tarihleri, Kültürleri ve Karakterleri. (1963).
5. Harezm arkeoloji atlası. T.A. Zhuk, S.P. Tolstov tarafından düzenlenmiştir.
6. Barthold VV. "Türkistan'da İslam tarihi denemeleri".
7. Mahmud Kaşgarlı. "Divanı Lugat Türk".
Selçuk Arı
TEREF