1. Türkmeneli’nin Coğrafi Tanımı
Türkmeneli; bugün Türkiye’nin güney sınırları boyunca uzanan, Suriye’nin kuzeyi ile Irak’ın kuzeyini kapsayan tarihsel Türk yerleşim kuşağıdır. Batıda Hatay–Halep hattından başlar, doğuda Musul–Kerkük–Erbil–Telafer çizgisine kadar uzanır.
Bu bölge:
Anadolu–Mezopotamya geçiş kapısıdır
Ticaret, göç ve askerî hareketlerin zorunlu güzergâhıdır
Tarih boyunca yerleşik–konar göçer kültürlerin kesişim alanıdır
2. Sümerler Dönemi ve Proto-Türk Tartışması
2.1. Yazılı Belgeler
Sümer çivi yazılı tabletlerinde geçen:
Subar / Subartu
Kenger / Kangar
Tur / Turukku / Turki
ifadeleri, Mezopotamya’nın kuzeyinde Sümerlerden farklı, savaşçı ve atlı topluluklara işaret eder.
Özellikle Turukku toplulukları:
Kuzey Mezopotamya ve Zagros hattında yaşar
Sümer şehir devletleriyle sürekli çatışır
Göçebe–yarı göçebe yapıdadır
Bu adlandırmalar, dilsel ve kültürel açıdan Türk tarihinin erken katmanlarıyla örtüşmektedir.
2.2. Dil ve Yapı Unsurları
Sümerce:
Eklemeli (agglutinatif) yapıdadır
Tek heceli kökler yaygındır
Unvan ve kavramlar Türkçe ile benzerlik gösterir ("Lu", "En", "Gal" gibi)
Bu durum, Mezopotamya’da Türkî unsurların Sümerlerden çok önce veya en azından eş zamanlı varlığını düşündürmektedir.
3. Hurri – Mitanni – Turukku Sürekliliği
MÖ 3.–2. binyılda Türkmeneli coğrafyasında:
Hurri
Mitanni
Turukku
unsurları iç içe geçmiştir.
Mitanni Devleti’nin:
At kültürü
Savaş arabası teknolojisi
Askerî aristokrasi yapısı
Türk bozkır geleneğiyle açık paralellik taşır.
4. Asur Belgelerinde Türk Unsurları
Asur krallık yıllıklarında:
Kuzeyden gelen atlı savaşçılar
Yerleşik düzene direnen boylar
Sürekli isyan eden “dağ halkları”
olarak tanımlanan topluluklar, bugünkü Türkmeneli hattıyla birebir örtüşür.
Asur metinlerinde bu bölge:
Tam anlamıyla kontrol edilemeyen
Sürekli askerî sefer gerektiren
Yerli ama boy esaslı nüfusa sahip
bir alan olarak geçer.
5. İskit (Saka) ve Kimmer Dönemi
MÖ 1. binyılda:
Kimmerler
İskitler (Sakalar)
Anadolu–Mezopotamya hattına hâkim olmuştur.
Kerkük, Musul ve Urfa çevresinde:
Kurgan tipi mezarlar
Hayvan üslubu sanat
Ok–yay ve at gömüleri
bulunmuştur.
Bu kültür, tartışmasız biçimde Türk bozkır geleneğidir.
6. Hun – Sabir – Hazar Etkisi
Roma ve Bizans kaynaklarında:
Hun
Sabir
Hazar
adlarıyla anılan Türk toplulukları, Kuzey Mezopotamya’ya kadar inmiştir.
Bu dönemde:
Urfa
Nusaybin
Musul
Türk askerî ve idarî etkisine girmiştir.
7. Oğuzlar Öncesi Türk Katmanı
Önemli bir husus:
> Türkmeneli’ndeki Türk varlığı Oğuzlarla başlamaz.
Oğuzlar, bu coğrafyada zaten var olan daha eski Türk katmanlarının üzerine yerleşmiştir.
Bu eski katman:
Turukku
Saka
Hun–Sabir
Hazar
unsurlarından oluşur.
8. Selçuklu Dönemi: Türkmeneli’nin İsimlenmesi
11. yüzyıldan itibaren:
Selçuklu akınları
Oğuz boylarının yerleşimi
ile bölge artık açıkça Türkmen kimliğiyle anılmaya başlanmıştır.
Musul, Kerkük, Erbil, Telafer:
Türkmen şehirleri hâline gelmiştir
Türkçe, halk dili olarak yerleşmiştir
9. Osmanlı Dönemi: İdari ve Kültürel Süreklilik
Osmanlı kayıtlarında:
Kerkük sancağı
Musul eyaleti
Türkmen nüfus açık biçimde kayıt altındadır.
Tahrir defterleri:
Boy adlarını
Türkçe yer adlarını
Türkmen aşiretlerini
net biçimde gösterir.
10. 20. Yüzyıl ve Parçalanma
10.1. Sykes–Picot Sonrası
Türkmeneli:
Yapay sınırlarla bölünmüştür
Türkiye, Suriye ve Irak arasında parçalanmıştır
10.2. Kimlik Baskıları
Asimilasyon
Nüfus sayımı manipülasyonu
Dil yasağı
Fizikî sürgün ve katliamlar
Türkmenleri hedef almıştır.
11. Günümüzde Türkmeneli
Bugün Türkmeneli:
Irak Türkmenleri
Suriye Türkmenleri
olarak iki ana kolda yaşamaktadır.
Kimlik unsurları:
Türkçe (Türkmen ağzı)
Boy bilinci
Töre
Aile ve ocak sistemi
halen canlıdır.
12. Sözlü Kültür ve Mitolojik Süreklilik
Destanlar:
Alp
Bozkurt
Kut
Gök Tanrı
Türkmeneli anlatılarında hâlâ yaşamaktadır.
Bu, bölgedeki Türk varlığının kesintisizliğini gösteren en güçlü unsurlardan biridir.
Sonuç
Türkmeneli, sonradan Türkleşmiş bir bölge değil, tarih boyunca Türk varlığının merkezlerinden biridir.
Sümerlerden bu yana:
Yazılı belgeler
Arkeoloji
Dil yapısı
Sözlü kültür
aynı coğrafyada Türk sürekliliğini göstermektedir.
Kara Oğuz