- Anadolu Selçuklu Devleti‘nin kurucusudur,
(Türbesi taşınan Süleyman Şah'la karıştırılmamalı).
- Oğuz Yabgu Devleti , 2.nci Kök Türk devleti dağıldıktan sonra, 750 yılında, Maveraünnehir bölgesine yerleşen, çoğunluğu Gök Tanrı inancında olan Oğuz boyları tarafından kurulmuştur.
Hazar Devleti'nin güç kaybetmesi ile birlikte ortaya çıkan bir devlettir.
- Büyük Selçuklu İmparatorluğu, Tuğrul Bey (1016–63) tarafından 1037'de kuruldu.
Tuğrul'u büyüten dedesi ve Oğuz Yabgu Devleti'nde yüksek makam sahibi olan Selçuk Bey, adını hem ülkeyi yöneten hanedana hem de imparatorluğa verdi.
- Anadolu Selçuklu Devleti, veya Türkiye Selçuklu Devleti,Selçuklulardan Kutalmış'ın oğlu Süleyman Şah tarafından Anadolu’da, 1071 yılında kurulmuş olan, Türk İslam devletidir.
2.nci Kök Türk Devleti dağıldıktan sonra,
750 yılında, Oğuzların bir kısmının Seyhun etrafına kentler kurup buralarda yerleştiler ve kendi aralarında konfederasyon oluşturdular.
İbn ül-Esir, Halife El-Mehdî döneminde, (yıl 775 ve yıl 785) Oğuzlar'ın Maveraünnehir bölgesine geldiklerini bildirmiştir.
Güneyde Abbasiler ve kuzeyde Kiev Kenezliği saldırılarılarına Maruz kalan Hazar Kağanlığı'nın gücünü kaybetmesiyle,
Hazarlar'a bağlı olarak Hazar denizi ile Aral gölü arasında ve civarında yaşayan, Türkce konuşan Tengrici Oğuzlar, 950 yılında Hazarlar'dan kopuk bağımsız dönem yaşamaya başladılar.
Oğuz Yabgu devleti denilen birliği kurdular.
Devlet başında, Kaan, Hakan anlamına gelen Yabgu unvanlı bir lider bulunuyordu.
En Kuzeydeki Yengi/Yengikent (Yeni/Yenikent) Yabgu’nun başkenti konumundaydı.
İlerde Büyük Selçuklu Devletinin kurucusu olacak olan, Yabgunun Subaşısı Selçuk beyin hakim olduğu Cend ve Otrar ise Oğuzların diğer önemli kentleriydi.
İdil Irmağı Oğuzları Bulgarlar ve Hazarlardan ayırıyordu.
Oğuz Yabguluğu'nda subaşı görevinde bulunan ve Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun kurucusu olan Selçuk Bey ile Oğuz Yabgusunun arası giderek açıldı.
Selçuk Bey ve bağlı boyları daha sonra güneye indiler.
Resmi tarih Türklerin İslama Geçiş dönemi saklandığı için Türk boylarının İslamiyeti seçme sürecinin kesin bilinmemekle birlikte daha sonraki dönemlerde Oğuz boylarının 10. yüzyılın başlarında İslamiyete geçmeye başladıkları tahmin edilmektedir.
Bu süreçte Oğuz Türklerinin Kınık boyundan olan Selçuk bey, Cend şehrinde, toplantı meclisi kurarak hem İslamiyete geçme hem de Yengi’deki Oğuz Yabgusuna vergi vermeme kararlarını aldı.
Oğuz Yabgu Devleti’nin tarihi hakkında yeterli bilgiler olmamaktadır
Oğuz Yabguluğu’nun tarihi ile ilgili başkaca açık bilgiye rastlanılmıyor.
Reşîdüddîn Fazlullah-ı Hemedânî' (14. yüzyıl), Son Oğuz Yabgusu olarak Ali Han adında birinden söz eder ve Selçuklu Hanedanı'nın ilk zamanlarında, “can düşmanı” olarak Tuğrul ve Çağrı Beyleri hayli uğraştırdığı bilinen ünlü Çend “hakimi” Şah-melik’i de Ali Han’ın oğlu olarak gösterir.
Selçuk beyin Oğuz Yabgusu ile bundan sonraki mücadelesinin detayları bilinmiyor.
Bilinen şu ki Selçuk bey ve boyu Kınık Oğuzları kendilerinden önce İslamiyeti seçen diğer Oğuz uruğlar1yla (Urug: Orhun kitabelerinde geçen aileler birliği, sülalelerin teşkil ettiği topluluklar) Güney ve Batıya, Horasan ve Hazar taraflarına yöneldiler.
Böylece 1037 yılında, Oguz boyarından kurulacak Selçuklu Devleti'ninde temeli atılmış oldu.
Oğuz Yabguluğu 1055 yılına kadar sürmüş ve daha sonra da Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun bir parçası haline gelmiştir.
Oğuz Yabguluğu çevresindeki tüm devletlerle sorunluydu. Peçenekler, Kıpçaklar ve Karluklarla husumet içindeydiler.
Oğuz-Kıpçak Savaşları'nı konu alan Dede Korkut Destanı'nın bu dönemde yaşanan olaylar üzerinde yazıldığı düşünülmektedir.
Kutalmışoğlu Süleyman Şah :
Kutalmışoğlu Süleyman Şah, 1045 yılında o sıralarda Büyük Selçuklu Devleti‘nin elinde bulunan Horasan‘da doğmuştur.
Babası Kutalmış beydir.
Selçuk Bey‘in, oğlu Arslan Yabgu‘nun torunudur.
Alp Arslan babasının amca çocuğudur.
Büyük Selçuklu Devletinin sultanı olan Tuğrul Bey‘in 4 Eylül 1063 tarihinde vefatı üzerine taht kavgaları başladı.
Oğlu olmayan Tuğrul Bey, vasiyetinde kardeşi Çağrı Bey‘in oğullarından Süleyman’ın tahta geçmesini vasiyet etmişti.
Selçuklu veziri Amid ül-Mülk bu vasiyeti yerine getirdi ve Rey kentinde Süleyman’ı sultan olarak tahta çıkardı.
Ancak Çağrı Bey’in öteki oğlu Alp Arslan ve Arslan Yabgunun oğlu Kutalmış ile bazı emir ve şehzadeler Süleyman’ın sultanlığını tanımadılar.
Babası Kutalmış bey Rey önüne gelerek şehri kuşatması üzerine, vezir Amid-ül Mülk, Alp Arslan‘dan yardım istediği gibi, hutbeyi de onun adına okuttu.
Kutalmış ise, Alp Arslan ile 1064 yılında yaptığı Dameğan yakınlarındaki savaşta hayatını kaybetti.
Alp Arslan Rey şehrinde 27 Nisan 1064 tarihinde Selçuklu Devleti tahtına çıktı.
Kutalmış bey 1064 yılında savaşta ölünce kardeşi Resul Tegin ve oğlu Süleyman Şah, kumandanlarıyla beraber esir alınır. Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Türkmen boylarının yerleşmeye başladıkları bir bölge olan Anadolu’da Toros Dağları yöresine kaçmışlar ve Anadolu’ya yeni gelip yerleşen Türkmen boyları arasında yaşamaya başlamışlardır.
Dört kardeşten en son Süleyman Şah hayatta kalmıştır.
1071 yılında Alp Arslan ile Bizans imparatoru Romen Diyojen orduları arasında olan Malazgirt Savaşından sonra giderek daha çok sayıda Türkmen göçmen boyları Anadolu’ya girip yerleşmeye başlamış ve Kutalmışoğlu Süleyman Şah bu Türkmenlerin liderliğini ele geçirmeyi başarmıştır.
1073 yılında Büyük Selçuk Sultanı Melikşah tarafından kendisine bağlı olarak Sultan-ı Rum (yani Anadolu Selçuklu ırlarında idaresini kuran Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Bizans’lılarla bazen savaş yaparak bazen Bizans isyancılarına yardım ederek hükmü altındaki toprakların sınırlarını büyütmeyi başardı.
1075 yılında Bizans İmparatorluğu’nun Anadolu’da bulunan önemli şehirlerinden İznik (Nicaea) ile İzmit (Nicomedia)’i eline geçirdi. Güney Marmara bölgesine tamamen hakim oldu ve Çanakkale boğazından geçen gemilerden vergi almaya başladı.
1077 yılında İznik başkent olmak üzere bağımsız Anadolu Selçuklu Devleti‘nin kurulmuş olduğunu ilan etti.
1078 yılında önce Bizans İmparatoru VII. Mikhail Dukas ile bir askeri yardım ablaşması yapmış, sonra vazgeçerek ona karşı isyan eden Anatolikon Theması vali-generali Nikeforos Botaneiates ile anlaşarak asi generalin III.
Nikeforos ismi ile Bizans İmparatoru olmasına yardımcı olmuştur.
Onun bu yardımına karşılık Bizanslılar göçmen Türkmenlerin Anadolu’da ta Boğaz kıyılarına kadar gelip yerleşmelerini kabul etmişlerdir.
1080 yılında ise Bizans tahtına geçmek isteyen başarısız bir isyana yardım ettikten sonra Bizans İmparatorluğu Kutalmışoğlu Süleyman Şah ile 1081 yılında Dragon Antlaşması yapmış, bu antlaşmaya göre Bizans, Anadolu Selçuklu Devleti’ne yıllık tazminat ödemeyi kabul etmiştir.
Bu anlaşma sonucu batı sınırları güvenceye alınınca, akrabası ve veziri Ebu’l-Kasım’ı İznik’te işlerin başında bırakarak doğu sınırlarını genişletmek için sefere çıkmıştır.
Bu sefer sonucu 1082 yılında Çukurova’ya girdi ve ilk önce Tarsus’u fethetti.
1083’te ise Adana başta olmak üzere bütün Kilikya (Adana civarları) beldelerini, 13 Aralık 1084 tarihinde Antakya‘yı hakimiyeti altına aldı.
Anadolu’daki fetih harekâtını devam ettiren Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Kumandanlarını çeşitli bölgelere gönderdi.
Bunlardan Buldacı Bey, 1085 başlarında Maraş, Elbistan, Göksun ve Besni kalelerini fethederek, bu bölgeleri ele geçirdi. Gümüşte
Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Antakya’yı ele geçirdikten sonra, daha önce Antakya’dan cizye alan Halep emiri Müslim; bu parayı Süleyman Şâh’dan da isteyince, müslümanın cizye vermeyeceğini söyleyerek bu isteği reddetti.
Müslim’in Antakya’ya, Süleyman Şâh’ın da Halep civarına asker göndermeleri, aralarında muharebenin başlamasına sebeb oldu.
İki ordu 1085 senesi Haziran ayında Amik ovasına akan Afrin çayı üzerinde Kunahil mevkiinde karşılaştı.
Süleyman Şah, Halep hâkimi Müslim’i yendi ve Halep’i kuşattı.
Halep emiri Suriye Meliki Tutuş’tan yardım istemiştir.
Tutuş; Sultan Alp Arslan‘ın oğludur. Kardeşi Melikşah ise Büyük Selçuklu sultanıdır.
Amca çocukları olan iki Selçuklu meliki arasında çok şiddetli bir muharebe oldu.
4 Haziran 1086 tarihinde Halep yakınlarında 4 Haziran 1086 tarihinde yapılan Ayn Seylem Savaşı’nda Kutalmışoğlu Süleyman Şah kaybederek ölmüştür.
Kutalmışoğlu Süleyman Şah, 4 Haziran 1086 tarihinde 40 yaşında savaşta ölmüştür.
Tutuş, Süleyman Şâh’ın cenazesini Halep kapısına defnettirdi.
Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ın 1086 yılında Suriye seferinde Melik Tutuş’a yenilmesi ve ölümü üzerine, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah onun oğulları I. Kılıç Arslan ve Davud Arslan’ı İsfehan’a götürdü. I. Kılıç Arslan burada altı sene iyi bir eğitim ve öğretim görerek, Türk-İslam terbiyesi ile yetiştirildi.
1092 yılında Melikşah‘ın ölmesiyle Büyük Selçuklu Sultanı olan oğlu Berkyaruk tarafından serbest bırakılan I. Kılıç Arslan, İsfehan’dan Anadolu’ya gelerek İznik‘te altı yıldır boş duran Anadolu Selçukluları tahtına 1093 yılında çıktı.
Orhan Mutlu