Çar Rusiyasının Qazax çöllərini (Deşt-i Qıpçaq) imperiyaya birləşdirməsi XVIII əsrin əvvəllərindən XIX əsrin ortalarınadək — təxminən 116 il davam edən mürəkkəb, hərbi-diplomatik və mərhələli bir prosesdir. Bu dövr Qazax xanlığının siyasi daxili dağınıqlığı, xarici təhlükələr və Rusiyanın cənuba doğru geostrateji ekspansiyası ilə xarakterizə olunur.
​İşğaldan Əvvəlki Vəziyyət.
Qazax Cüzləri və "Aqtaban Şubırındı"
​XVIII əsrin əvvəllərində.
Qazax xanlığı üç əsas inzibati-tayfa birliyindən — cüzdən ibarət idi:
​Kiçik cüz (Kişi juz): Qərbi Qazaxıstan (Xəzər və Aral dənizləri ətrafı, Yaik/Ural çayı hövzəsi).
​Orta cüz (Orta juz): Mərkəzi və Şərqi Qazaxıstan (Sarıarqa, İrtış çayı hövzəsi).
​Ulu cüz (Ulı juz): Cənubi Qazaxıstan və Yeddisu (Yetısu) bölgəsi.
​1723–1730-cu illərdə monqolmənşəli hərbi-feodal dövlət olan Cunqar xanlığı Qazaxıstana sarsıdıcı zərbə vurdu. Qazax tarixində bu dövr "Aqtaban şubırındı, Alqaköl sulama" ("Ağ dabanların yorulub gəzdiyi, göl ətrafında taqətsiz düşdüyü böyük fəlakət") adlanır. Daxili çəkişmələr və bu dəhşətli xarici təhlükə cüz xanlarını daha güclü bir müttəfiq axtarmağa məcbur etdi.
​Qazax Cüzlərinin Tabe Edilməsi Mərhələləri.
​Kiçik Cüzün Rusiyaya Tabe Olması (1731).
Cunqar təhlükəsi qarşısında Kiçik cüzün xanı Əbülxeyir xan 1730-cu ildə Çariça Anna İoannovnaya elçilər göndərərək Rusiya təbəəliyini qəbul etmək təklifini irəli sürdü. Əbülxeyir xanın məqsədi daxili rəqiblərini neytrallaşdırmaq, taxtını möhkəmləndirmək və rus hərbi gücündən cunqarlara və başqırdlara qarşı istifadə etmək idi.
​1731-ci il 10 oktyabr Rusiyadan göndərilən diplomat A.I.Tevkelevin başçılıq etdiyi heyətin iştirakı ilə Əbülxeyir xan və Kiçik cüzün başçıları (birlər) Rusiya imperiyasına sədaqət andı içdilər.
​Nəticə: Rusiya bu andı "daimi tabelik" kimi qiymətləndirsə də, qazaxlar bunu sadəcə müvəqqəti hərbi ittifaq sayırdılar.
​Orta Cüzün Manevrləri və Abılay Xan Dövrü (1740–1781).
Orta cüzün bir hissəsi 1740-cı ildə Semipalatinskdə Rusiya təbəəliyini qəbul etdiyini elan etdi. Lakin Orta cüzün görkəmli xanı Abılay xan mükəmməl balansı saxlayaraq həm Çin (Tzin imperiyası), həm də, Rusiya ilə paralel diplomatik əlaqələr qurdu.
​Abılay xan hər iki imperiyadan xan titulu aldı, lakin daxili müstəqilliyini sonadək qorudu.
​1781-ci ildə Abılay xanın vəfatından sonra Rusiya Orta cüzdəki daxili çəkişmələrdən istifadə edərək xanlıq hakimiyyətini zəiflətməyə başladı.
​Ulu Cüzün Tabe Edilməsi (XIX əsrin I yarısı).
Ulu cüz ərazisi həm Cunqar fəlakətindən, həm də, XIX əsrin əvvəllərində Qoqand xanlığının ekspansiyasından əziyyət çəkirdi.
​Qoqand və Xivə xanlıqlarının təzyiqindən qorunmaq istəyən Ulu cüzün bəzi tayfaları 1820–1840-cı illərdə mərhələli şəkildə Rusiya təbəəliyini qəbul etdilər.
​1846-cı ildə Ulu cüzün böyük hissəsi tam olaraq imperiyanın tərkibinə qatıldı.
Kiçik Cüzün Andı
1731.
Əbülxeyir xan A.I.Tevkelevin missiyası vasitəsilə Rusiya imperiyasına sədaqət andı içdi.
Orta Cüzün İlk Tabeçiliyi
1740.
Orta cüz xanları Semipalatinskdə Rusiya təbəəliyini tanıdı, lakin Abılay xan müstəqil xarici siyasətini davam etdirdi.
Sibir Qazaxları Nizamnaməsi
1822.
M.Speranskinin layihəsi ilə Orta cüzdə xan hakimiyyəti rəsmən ləğv edildi, dairə virostoçnıları quruldu.
Orenburq Qazaxları Nizamnaməsi
1824.
P.Essenin layihəsi ilə Kiçik cüzdə xan hakimiyyəti ləğv olundu, idarəçilik rus məmurlarına həvalə edildi.
Kene Xan Üsyanı
1837–1847.
Kenesarı Qasımovun başçılığı ilə Qazax xanlığının bərpası uğrunda sonuncu böyük üsyan baş verdi və məğlubiyyətlə bitdi.
İnzibati İslahatlar. Xan İdarəçiliyinin Ləğvi.
​Rusiya mövqeyini möhkəmləndirdikdən sonra yerli xan hakimiyyətini ləğv etmək üçün addımlar atdı:
​1822-ci il Nizamnaməsi. ("Sibir Qazaxları haqqında"): M.M.Speranski tərəfindən hazırlandı. Orta cüzdə xan titulunu ləğv etdi. Ərazi dairə, volost və aullara bölündü. Ağsaqqal və sultanlar rus qubernatoruna tabe edildi.
​1824-cü il Nizamnaməsi. ("Orenburq Qazaxları haqqında"): Kiçik cüzdə sonuncu xan Şerqazı təcrid edildi və xan hakimiyyəti ləğv olundu. Ərazi üç hissəyə (Qərb, Mərkəz, Şərq) bölünərək Rusiyanın Orenburq Sərhəd Komissiyasına tabe edildi.
​Milli Müqavimət: Kene Xan Üsyanı (1837–1847).
​Çar hökumətinin xanlıq idarəçiliyini ləğv etməsi, qazax çöllərində hərbi qalalar (Omsk, Petropavlovsk, Semipalatinsk, Akmolinsk) tikməsi, torpaqları müsadirə etməsi və ağır vergilər tətbiq etməsi kütləvi üsyanlara səbəb oldu.
​Bu müqavimətlərin ən zirvə nöqtəsi Kenesarı Qasımovun (Kene xan) başçılıq etdiyi üsyan idi.
​Məqsəd: Bütün üç cüzü birləşdirmək, xan hakimiyyətini bərpa etmək və rus fortifikasiya xəttlərini dağıtmaq.
​Gedişat: Kenesarı 1841-ci ildə ümumqazax xanı elan edildi. O, effektiv mobil süvari ordusu və dövlət aparatı qurdu, həm Rusiyaya, həm də Qoqand xanlığına qarşı iki cəbhədə döyüşdü.
​Nəticə: Çar ordusunun hərbi ustunluyu, daxili xəyanətlər və Qırğız mаnаpları ilə toqquşma nəticəsində Kene xan 1847-ci ildə həlak oldu. Bu müqavimətin yatırılması ilə Qazaxıstanın müstəqilliyinə son qoyuldu.
​İşğalın Nəticələri.
​Dövlətçiliyin İtirilməsi: Qazax Xanlığı tamamilə ləğv edildi, ərazisi Rusiya İmperiyasının inzibati-ərazi vahidlərinə (Sibir və Orenburq general-qubernatorluqlarına) qatıldı.
​Demqorafik və Torpaq Dəyişikliyi: Qazaxların yaylaq və qışlaq torpaqları müsadirə edilərək kazak köçkünlərinə verildi, bu da, gələcəkdə ənənəvi köçəri təsərrüfatın böhranına gətirib çıxardı.
​Mərkəzi Asiyaya Plasdarm: Qazax çöllərinin tam nəzarətə götürülməsi Çar Rusiyasına XIX əsrin ikinci yarısında cənuba — Buxara, Xivə və Qoqand xanlıqlarına doğru irəliləmək üçün strateji baza yaraddı.
Hərbi Analiz