Qış mövsümünün gəlməsi ilə yanaşı, dünyanın bir çox yerində və Azərbaycanda “Qara Cümə”, yəni endirim və alış‑veriş kampaniyələri başlayır. Bəs Qara cümə necə yaranıb, dünyaya yayıldı? Bu gündə təqdim edilən endirimlər realdırmı?

“Qara Cümə” necə yaranıb?

Valyuta.az xəbər verir ki, “Black Friday” termini ilk dəfə 1960‑cı illərdə ABŞ‑ın Filadelfiya şəhərində polis tərəfindən işlədilib. Səbəb Şükran Günündən sonra mağaza və küçələrdə yaranan izdiham və tıxaclar idi.

Lakin zamanla, əsasən, 1980‑ci illərdə satıcılar bu günü ilin ən gəlirli günü kimi görməyə başladılar. “Qara” sözü burada mənəvi yox, simvolik - zərərlə başlayıb mənfəətlə bitən gün mənasında istifadə olundu.

Beləcə, bir “sıxlıq / tıxac günü” olan Black Friday zaman keçdikcə pərakəndə satış, sonra onlayn ticarət və qlobal kampaniyalara çevrildi.

Dünyada Black Friday necə yayılıb?

Bu gün Black Friday yalnız ABŞ‑la məhdudlaşmır.

Avropa ölkələri - Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa, İspaniya və s. bu kampaniyaya qoşulub. Lakin bəzi analizlərdə bildirilir ki, endirim etiketlərində süni artım‑azalma halları var.

Türkiyə kimi ölkələrdə bu gün “Siyahı Cüməsi” kimi tanınır.

Bəzi müsəlman ölkələrində “White Friday” və digər alternativ adlar istifadə olunur - mədəni və dini kontekstə uyğun olaraq.

Həmçinin Latın Amerikası, Asiya və başqa regionlərdə onlayn ticarət imkanları sayəsində Black Friday kampaniyaları populyarlaşıb.

Beləliklə, Black Friday artıq yerli bazarlardan tutmuş beynəlxalq onlayn ticarətə qədər qlobal fenomenə çevrilib.

2023-2024 statistikası: Rəqəmlər nə deyir?

2024‑cü ildə ABŞ‑da onlayn satışlardan əldə olunan gəlir rekord -$10,8 milyard olub ki, bu, 2023‑lə müqayisədə 10.2 % artımdır.

Eyni dövrdə dünyada onlayn satışların ümumi həcmi $74.4 milyard bildirilib.

Satışların böyük hissəsi onlayn və onlayn alış‑verişin mobil cihazlar vasitəsilə edilməsi üstünlük təşkil edir.

Ənənəvi mağazaların fiziki trafikində isə bəzi azalmalar müşahidə olunub: bəzi analitiklər mağaza ziyarətlərin azaldığını, onlayn satışın üstə çıxdığını bildirir.

Ümumilikdə, bayram alış‑verişi mövsümü Şükran Günündən Cyber Monday‑yə qədər olan dövrdə onlayn satışlarda böyük sıçrayışlar müşahidə olunub.

Bu rəqəmlər göstərir ki, Black Friday təkcə brend kampaniyası yox, qlobal və rəqəmsal iqtisadi drajimin bir hissəsinə çevrilib.

Endirimlər həqiqətənmi qənaət gətirir?

Çox sayda media və araşdırma bildirir ki, bəzi hallarda “endirim” sadəcə marketinq adı ilə qiymətin əvvəlcə süni qaldırılıb sonra endirim kimi göstərilməsi ola bilər.

Xüsusən idxal mallarında valyuta məzənnəsi, gömrük, çatdırılma kimi xərclər nəzərə alınmalıdır, çünki nominal endirim olsa belə, yekun qiymət hələ də yüksək qala bilər.

Bundan başqa, onlayn alış‑verişin artması ilə yanaşı, kibertəhlükələr, saxta saytlardan alış‑veriş, fişinq halları da artır. Məsələn, bu yaxınlarda bir texnologiya şirkəti xəbərdarlıq edib ki, Black Friday dövründə onlayn mağazaları təqlid edən dələduzluq halları güclənir.

Şirkətlər necə faydalanır?

Black Friday dövrü şirkətlər üçün satış həcmini artırmaq, stokları yeniləmək, yeni müştərilər cəlb etmək və mövsümi dövriyyəni maksimal dərəcədə artırmaq fürsətidir.

Çox brend bu kampaniyaları yalnız bir gün yox - “Black Week”, “Flash Sale”, “Holiday Deals” kimi həftəlik dövrü kampaniyalar formasında həyata keçirir. Bu da satış dövriyyəsini uzadır və alıcılarda “alış fürsəti” hissi yaradır.

Eyni zamanda, mobil və onlayn ticarətin üstünlüyü, global çatdırılma xidmətləri və e‑ticarət platformalarının genişliyi bu kampaniyanın qlobal bazar üçün daha əlverişli olmasını təmin edir.

Azərbaycanda Qara cümə nə qədər realdir?

Ölkəmizdə də son illərdə Black Friday kampaniyaları yayılıb - onlayn mağazalar, ticarət mərkəzləri bununla bağlı reklamlar, endirimlər keçirir. Bu, alıcıda “endirim fürsəti” təəssüratı yaradır. Lakin açıq statistik məlumatlar, kampaniya sonrası satış həcmi və qənaət göstəriciləri nadir hallarda paylaşılır.

Bəzi media‑araşdırmalar göstərir ki, endirimlər zamanı qiymət manipulyasiyaları, süni qiymət şişirdilmələri və “endirim” etiketləri vasitəsilə alıcıların çaşdırılması müşahidə olunur.

Buna görə Azərbaycanda Qara Cümənin real dəyərini qiymətləndirmək çətindir. Bu, həm bazar şəffaflığı, həm gömrük/idxal xərcləri, valyuta və “endirim” anlayışının necə tətbiq olunduğu ilə bağlıdır.

Black Friday artıq yalnız bir gündə endirim deyil; o, qlobal bazar, onlayn ticarət, mobil alış‑veriş, ödəniş sistemləri və istehlakçı vərdişlərinin transformasiyası deməkdir. Statistikalar və rəqəmlər göstərir ki, bu günlərdə satış, onlayn ticarət və tələbat pik həddə çatır.

Ancaq endirim etiketi hər zaman qənaət demək deyil. Xüsusən idxal‑əsaslı ölkələrdə (məsələn, Azərbaycanda) nominal endirim olsa belə, yekun qiymət, əlavə xərclər və ilkin qiymət manipulyasiyası səbəbindən real fayda şübhəli ola bilər.

Beləliklə, alıcılar “ucuzluq fürsəti” görərkən qiymətləri əvvəlki tarixlə müqayisə etməli, əlavə xərcləri hesablamağı, etibarlı satıcı seçməyi unutmamalıdır.