Roma'nın en nadir askeri hazinelerinden birinin bir tören alanından, bir tapınaktan veya bir generalin mezarından değil, asla dışarı çıkamayan adamların cesetleriyle dolu çökmüş bir tünelden geldiğine inanmak zor.
Ünlü Dura-Europos kalkanı, imparatorluğun en doğu sınırında, günümüz Suriye'sinde, genellikle "Çölün Pompeii'si" olarak adlandırılan bir yerde keşfedildi. Ve Pompeii gibi, korunması da bir felaketle bağlantılı.
MS 256 civarında Sasani kuşatması sırasında, Romalı savunucular, Pers istihkamcılarını engellemek için surların altından tünel kazmaya çalıştılar. Persler korkunç bir yenilikle karşılık verdi. Madenin içinde kükürt ve bitüm yakarak boğucu bir zehirli gaz bulutu oluşturdular. Bu dar geçitte sıkışan Romalı askerlerin hiçbir şansı yoktu. Arkeologlar yaklaşık on sekiz yüzyıl sonra karşı madeni kazdıklarında, kalıntılarını ve yanlarında atılmış bir kalkan buldular.
Bu sıradan bir kalkan değildi. Roma dünyasından günümüze ulaşan tek yarı silindirik scutum'du; yüzyıllardır lejyonerlerin taşıdığı klasik kavisli form. Katmanlı ahşap, ham deri ve boyalı kanvastan yapılmıştı ve çoktan çürümüş olmalıydı. Ancak çöken tünel ve kurak çöl, onu yerinde tutarak şeklini, pigmentlerini ve yapım tekniklerini şaşırtıcı bir netlikle korumuştu.
Kalkanın kırmızı, yeşil ve sarı izleri taşıyan sanat eseri, Roma'nın doğu lejyonlarının canlı savaş alanı renklerine işaret ediyor. Kalkanın günümüze ulaşmış olması, askeri tarihteki bir boşluğu dolduruyor ve bu ikonik kalkanların sınırlarda nasıl inşa edildiğini, güçlendirildiğini ve süslendiğini gösteriyor.
Yine de güzelliği, onu koruyan trajediden ayrılamaz. Kalkan, muhtemelen gaz onu alt etmeden önce sahibinin dokunduğu son şeydi. Roma'nın savaş makinesinin bir parçası, onu kurtaramadığı anda donmuştu.
Dura-Europos kalkanı bugün hem bir eser hem de bir tanık olarak duruyor; antik dünyaya açılan en değerli pencerelerin bazılarının ancak felaketlerle açıldığının bir hatırlatıcısı.
Cengiz Güneş
TEREF