Stalinin həyatındakı məzmunla forma arasındakı dialektik ziddiyyət onun şəxsi aqibətini necə formalaşdırdı?
29-11-2025, 07:54
Vugar Nabiyev
Dialektikaya görə insanın məzmunu – onun xarakteri, psixoloji enerjisi, daxili yönümü onun formasına (status, imkanlar, həyat şəraiti, ətraf mühit) uyğun gəlməsə, bu ziddiyyət gec-tez partlayır və insanın öz həyatını dağıdır. Məzmun ya formanı məhdudlaşdırır, ya da forma məzmunu boğur.
Bu qanun “qəddar məzmun – yüksək status” tipli siyasi liderlərin şəxsi taleyində xüsusilə aydın görünür. Məsələn, Səddam Hüseynin daxili məzmunu (ölümcül şübhəlilik, zalımlıq) onun parıldayan formal mövqeyi ilə ziddiyyətə girdi və nəticədə forma dağıldı – özünün yaratdığı dövlət onu qorumağa qadir olmadı.
Stalinin şəxsi aqibətində də eyni dialektik mexanizm işləyirdi.
1. Stalinin məzmunu: şübhə, qorxu və total nəzarət ehtirası
Stalinin daxili psixoloji məzmunu aşağıdakı elementlərlə formalaşmışdı:
* heç kimə etibar etməmək,
* daimi şübhə halında yaşamaq,
* “dost” anlayışının olmaması,
* təhlükəni hər yerdə hiss etmək,
* özünü mütləq hakim kimi qorumaq ehtirası.
Bu məzmun onu öz ətrafını düşmənlərlə dolu meydan kimi görməyə məcbur edirdi. Ona görə də Stalin üçün psixoloji rahatlıq mahiyyətcə mümkün deyildi – o, nə qədər yüksəlirsə, bir o qədər daha çox qorxmalı olurdu.
Yəni məzmun özü ilə daxili sülh, əmin-amanlıq gətirmirdi.
2. Forma: imperiya başçısı, lakin psixoloji cəhətdən tam tənha
Formal olaraq Stalin:
* nəhəng dövlətin başında idi;
* milyonlarla insanın taleyinə hökm verirdi;
* sərvəti, iqtidarı, ordusu, xüsusi xidmət orqanları vardı.
Bu forma adi insan üçün həyatın zirvəsi sayıla bilərdi. Amma dialektik ziddiyyət buradadır: bu yüksək forma Stalinin məzmunu ilə uyğunlaşmırdı.
Çünki onun qəddar, şübhə dolu və paranoyak məzmunu böyük formanın gətirdiyi təhlükəsizliyi qəbul etmirdi. Yəni forma nə qədər möhtəşəm idisə, məzmun onun içində bir o qədər çox sıxılırdı.
Stalin təkcə xalqı yox, öz ailəsini, ətrafını, məmurlarını da təhlükə kimi görürdü.
3. Ziddiyyətlərin Stalinin şəxsi həyatında nəticəsi: tənha, qorxulu və nəzarətsiz ölüm
A) Məzmunun formaya hücumu: Stalin öz mühafizə sistemini də dağıtdı
Şübhəlilik formaya hücum edirdi. Stalin qorxu içində yaşadığından:
* ən yaxın təhlükəsizlik əməkdaşlarını həbsə atdırır, dəyişirdi;
* həkimlərə inanmırdı (1953-də “Həkimlər işi”);
* dərman qəbul etmirdi;
* hətta şəxsi xidmətçilərindən belə qapalı şəraitdə yaşayırdı.
Beləcə, məzmun onu qoruyan formanın özünü zəiflətdi.
Bu, dialektikanın klassik məqamıdır: məzmun formadan qorxduğu üçün formanın çöküşünü sürətləndirdi.
B) Tənha ölüm: formanın məzmunu qoruya bilməməsi
Stalin öldüyü gün (5 mart 1953-cü il):
* döşəməyə yıxılmış vəziyyətdə qalmışdı, uzun müddət onun vəziyyətindən heç kəs xəbərdar olmamışdı;
* yaxın ətrafı belə vəziyyətə müdaxilə etməyə tərəddüd etdi;
* həkimlər çağırılmadı;
* ona vaxtında tibbi yardım göstərilmədi.
Bunun səbəbi siyasi yox, dialektik xarakter daşıyırdı:
Stalinin yaratdığı məzmun elə bir forma qurmuşdu ki, həmin forma onu xilas etməyə cəsarət etmirdi.
Əməkdaşlar qorxudan içəri girmirdi.
Həkimlər təqib olunmaqdan qorxurdu.
Ətrafındakı heç kim onun ölüm anında onun üçün nə real müdafiə forması, nə də mənəvi dayaq ola bilmədi.
Yəni məzmun – qəddarlıq, şübhə, terror formanın reaksiya vermə qabiliyyətini öldürmüşdü.
Nəticə: Stalin tək, köməksiz və “sistemin öz yaratdığı qorxu dumanı” içində həyatını bitirdi.
4. Dialektik nəticə: forma məhv oldu, məzmun öz sahibini uddu
Səddam kimi Stalin də məzmun–forma ziddiyyətindən qaça bilmədi. Fərq yalnız prosesin sürətində idi:
* Səddamda ziddiyyət sürətlə partladı – xarici müharibə və daxili zəifləmə nəticəsində.
* Stalində ziddiyyət daxildən yavaş-yavaş böyüdü – sistem qorxudan dondu və lideri ölüm halında belə qoruya bilmədi.
Dialektika baxımından Stalinin şəxsi aqibəti aşağıdakı kimi görünür.
1. Məzmun formadan güclü idi.
Qorxu, şübhəlilik, qəddarlıq onun həyatını idarə edirdi.
2. Məzmun formanı dağıtdı.
Qorxu mühafizəni işə düşməz etdi, həkimləri təqib etdirdi, ətrafı paraliz etdi.
3. Forma dağıldıqca məzmun öz sahibini uddu.
Stalin öz yaratdığı qorxu sisteminin qurbanı kimi öldü.
Nəticə
Stalinin şəxsi aqibətində dialektik ibrət dərsi aşağıdakı kimidir.
* İnsan öz daxilində yaratdığı məzmunun əsirinə çevrilirsə, ən möhtəşəm forma belə onu qorumağa qadir olmur. Məzmun formanın içini boşaldır və bir gün insan öz yaratdığı sistem tərəfindən tənha şəkildə udulur.
Stalin imperiyanı idarə edə bilirdi, amma öz daxili məzmununu idarə edə bilmədi.
Həyatının sonunda onun məzmun–forma ziddiyyəti şəxsi həyatının ən acı nöqtəsində nəfəs dərməyə kömək edəcək bir adamın belə tapılmadığı bir otaqda tamamlandı.
Dialektikaya görə insanın məzmunu – onun xarakteri, psixoloji enerjisi, daxili yönümü onun formasına (status, imkanlar, həyat şəraiti, ətraf mühit) uyğun gəlməsə, bu ziddiyyət gec-tez partlayır və insanın öz həyatını dağıdır. Məzmun ya formanı məhdudlaşdırır, ya da forma məzmunu boğur.
Bu qanun “qəddar məzmun – yüksək status” tipli siyasi liderlərin şəxsi taleyində xüsusilə aydın görünür. Məsələn, Səddam Hüseynin daxili məzmunu (ölümcül şübhəlilik, zalımlıq) onun parıldayan formal mövqeyi ilə ziddiyyətə girdi və nəticədə forma dağıldı – özünün yaratdığı dövlət onu qorumağa qadir olmadı.
Stalinin şəxsi aqibətində də eyni dialektik mexanizm işləyirdi.
1. Stalinin məzmunu: şübhə, qorxu və total nəzarət ehtirası
Stalinin daxili psixoloji məzmunu aşağıdakı elementlərlə formalaşmışdı:
* heç kimə etibar etməmək,
* daimi şübhə halında yaşamaq,
* “dost” anlayışının olmaması,
* təhlükəni hər yerdə hiss etmək,
* özünü mütləq hakim kimi qorumaq ehtirası.
Bu məzmun onu öz ətrafını düşmənlərlə dolu meydan kimi görməyə məcbur edirdi. Ona görə də Stalin üçün psixoloji rahatlıq mahiyyətcə mümkün deyildi – o, nə qədər yüksəlirsə, bir o qədər daha çox qorxmalı olurdu.
Yəni məzmun özü ilə daxili sülh, əmin-amanlıq gətirmirdi.
2. Forma: imperiya başçısı, lakin psixoloji cəhətdən tam tənha
Formal olaraq Stalin:
* nəhəng dövlətin başında idi;
* milyonlarla insanın taleyinə hökm verirdi;
* sərvəti, iqtidarı, ordusu, xüsusi xidmət orqanları vardı.
Bu forma adi insan üçün həyatın zirvəsi sayıla bilərdi. Amma dialektik ziddiyyət buradadır: bu yüksək forma Stalinin məzmunu ilə uyğunlaşmırdı.
Çünki onun qəddar, şübhə dolu və paranoyak məzmunu böyük formanın gətirdiyi təhlükəsizliyi qəbul etmirdi. Yəni forma nə qədər möhtəşəm idisə, məzmun onun içində bir o qədər çox sıxılırdı.
Stalin təkcə xalqı yox, öz ailəsini, ətrafını, məmurlarını da təhlükə kimi görürdü.
3. Ziddiyyətlərin Stalinin şəxsi həyatında nəticəsi: tənha, qorxulu və nəzarətsiz ölüm
A) Məzmunun formaya hücumu: Stalin öz mühafizə sistemini də dağıtdı
Şübhəlilik formaya hücum edirdi. Stalin qorxu içində yaşadığından:
* ən yaxın təhlükəsizlik əməkdaşlarını həbsə atdırır, dəyişirdi;
* həkimlərə inanmırdı (1953-də “Həkimlər işi”);
* dərman qəbul etmirdi;
* hətta şəxsi xidmətçilərindən belə qapalı şəraitdə yaşayırdı.
Beləcə, məzmun onu qoruyan formanın özünü zəiflətdi.
Bu, dialektikanın klassik məqamıdır: məzmun formadan qorxduğu üçün formanın çöküşünü sürətləndirdi.
B) Tənha ölüm: formanın məzmunu qoruya bilməməsi
Stalin öldüyü gün (5 mart 1953-cü il):
* döşəməyə yıxılmış vəziyyətdə qalmışdı, uzun müddət onun vəziyyətindən heç kəs xəbərdar olmamışdı;
* yaxın ətrafı belə vəziyyətə müdaxilə etməyə tərəddüd etdi;
* həkimlər çağırılmadı;
* ona vaxtında tibbi yardım göstərilmədi.
Bunun səbəbi siyasi yox, dialektik xarakter daşıyırdı:
Stalinin yaratdığı məzmun elə bir forma qurmuşdu ki, həmin forma onu xilas etməyə cəsarət etmirdi.
Əməkdaşlar qorxudan içəri girmirdi.
Həkimlər təqib olunmaqdan qorxurdu.
Ətrafındakı heç kim onun ölüm anında onun üçün nə real müdafiə forması, nə də mənəvi dayaq ola bilmədi.
Yəni məzmun – qəddarlıq, şübhə, terror formanın reaksiya vermə qabiliyyətini öldürmüşdü.
Nəticə: Stalin tək, köməksiz və “sistemin öz yaratdığı qorxu dumanı” içində həyatını bitirdi.
4. Dialektik nəticə: forma məhv oldu, məzmun öz sahibini uddu
Səddam kimi Stalin də məzmun–forma ziddiyyətindən qaça bilmədi. Fərq yalnız prosesin sürətində idi:
* Səddamda ziddiyyət sürətlə partladı – xarici müharibə və daxili zəifləmə nəticəsində.
* Stalində ziddiyyət daxildən yavaş-yavaş böyüdü – sistem qorxudan dondu və lideri ölüm halında belə qoruya bilmədi.
Dialektika baxımından Stalinin şəxsi aqibəti aşağıdakı kimi görünür.
1. Məzmun formadan güclü idi.
Qorxu, şübhəlilik, qəddarlıq onun həyatını idarə edirdi.
2. Məzmun formanı dağıtdı.
Qorxu mühafizəni işə düşməz etdi, həkimləri təqib etdirdi, ətrafı paraliz etdi.
3. Forma dağıldıqca məzmun öz sahibini uddu.
Stalin öz yaratdığı qorxu sisteminin qurbanı kimi öldü.
Nəticə
Stalinin şəxsi aqibətində dialektik ibrət dərsi aşağıdakı kimidir.
* İnsan öz daxilində yaratdığı məzmunun əsirinə çevrilirsə, ən möhtəşəm forma belə onu qorumağa qadir olmur. Məzmun formanın içini boşaldır və bir gün insan öz yaratdığı sistem tərəfindən tənha şəkildə udulur.
Stalin imperiyanı idarə edə bilirdi, amma öz daxili məzmununu idarə edə bilmədi.
Həyatının sonunda onun məzmun–forma ziddiyyəti şəxsi həyatının ən acı nöqtəsində nəfəs dərməyə kömək edəcək bir adamın belə tapılmadığı bir otaqda tamamlandı.
