Sovet dövründə bu adamın adı qəti şəkildə qadağan olunmuşdu. Hətta qohumları belə onun haqqında danışmaqdan çəkinirdilər. 1980-ci illərin sonlarında Polşa Elmlər Akademiyasının arxivlərində təsadüfi bir kəşf görkəmli sərkərdə, dövlət xadimi və şərqşünas Məmməd Sadıx bəy Ağabəyzadənin adını unudulmaqdan geri qaytardı.
Daha əvvəl Lvovlu çinşünas Mixaylo Knoroz alimin iki nadir fotoşəkilini kitabxanaya bağışlamışdı. Lakin bu gün də onun tərcümeyi-halından yalnız fraqmentlər qalıb — tale onunla çox sərt keçinib.
Qısa Həyat
Məmməd Sadıx bəy Ağabəyzadə (1865–1944) Göyçayda anadan olub. Bakıda və Sankt-Peterburqda təhsil aldıqdan sonra Rusiya İmperiyasında uğurlu hərbi karyera quraraq general rütbəsinə yüksəlib.
Lakin onun əslmarağı Şərqşünaslıq idi: Türküstanda folklor toplayaraq türkmən ləhcəsi haqqında mükəmməl bir əsər hazırladı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindəki rolu
1918-ci ildə Sadıx bəy Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər nazirinin müavini təyin edildi. O, peşəkar strukturlar yaradaraq, üç mərhələli islahat konsepsiyası hazırlayaraq, polis məktəbi açaraq və yeni təlim və təsnifat sistemi tətbiq edərək Azərbaycan polisinin qurucusu və islahatçısı oldu.
Sürgün və Xaricdə Həyat
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra mühacirət etdi:
— İstanbulda yaşadı, Sorbonnada dərs dedi, orada həyat yoldaşının ölümünü yaşadı, bundan sonra Lvova köçmək dəvətini qəbul etdi.
Lvovda şərqşünas
1927-ci ildən Lvov Universitetində və Ali Ticarət Məktəbində çalışaraq türk, ərəb və fars dillərini, İslamşünaslığı, paleoqrafiya və epiqrafiya fənlərini tədris etdi. O, Lvov-Sankt-Peterburq Şərqşünaslıq məktəbinin əsas nümayəndələrindən birinə çevrildi və Harvard Ukrayna Araşdırmaları İnstitutunun gələcək qurucusu Omelyan Pritsak da daxil olmaqla böyük bir tələbə ordusunu hazırladı.
Son İllər və Müharibə Faciəsi
Alman işğalı zamanı yaşlı alim mənzilindən çıxarıldı. Şiddətli hipotermiya və məhrumiyyət onun sağlamlığına xələl gətirdi və o, 1944-cü ildə Lvovda vəfat etdi. Ömrünün son günlərinə qədər müəllimlərinə dərin minnətdarlıq və hörmət bəsləyən tələbəsi Olqa Bak və əri tərəfindən fədakarcasına qayğı göstərilib.
Xatirə
Sadıx bəy Ağabəyzadə Lıçakov qəbiristanlığında dəfn olunub. Onun məzarı bərpa olunmağa ehtiyac duyur. Bilmirəm, amma düşünürəm ki, onu bərpa etməli idilər. Əgər Azərbaycanın bu böyük oğlunun məzarı hələ bərpa olunmayıbsa, Azərbaycan səfirliyi və Ukraynadakı Azərbaycan diasporu bunu mütləq etməlidir.

1993-cü ildən Lvovda, Ukrayna və Polşa şərqşünaslığının inkişafına töhfə verən alimə hörmət əlaməti olaraq bir küçəyə onun adı verilib.

Belə insanların xatirəsi Azərbaycan irsinin mühüm bir hissəsidir. Onların hekayələri və nailiyyətləri ölkələrinin tarixinə dəyər verən hər kəs tərəfindən bilinməlidir.
Famil Camal
TEREF