İslamın Qızıl Dövrü XII əsrdə, üləma-ilahiyyatçıların hakimiyyəti ələ keçirdiyi və şəriət qanunlarını dəyişdirməyə başladığı zaman başa çatdı.
XII əsr ictihad (sərbəst hüquqi təhlil) təcrübəsinin tədricən təqlid (mötəbər fikirlərə tabe olmaq) ilə əvəz olunmağa başladığı dövr hesab olunur.
Elm hətta hakimiyyət dairələrində belə bir çatışmazlıq hesab edilməyə başladı.
Böyük astronom, riyaziyyatçı və Səmərqənd hökmdarı Uluqbəy (1394–1449) siyasi sui-qəsd nəticəsində öldürüldü.
Bir hökmdar olaraq Uluqbəy müharibə və siyasətdən daha çox elmə maraq göstərirdi. Bu, daha aktiv bir hakimiyyət gözləyərkən zadəganlar və hərbi liderlər arasında narazılığa səbəb oldu. Onun oğlu Əbdüllətif atasının siyasəti ilə razılaşmayaraq taxt-taca iddia etdi.
1449-cu ildə Uluqbəy elit təbəqənin narazılığından istifadə edən oğlu Əbdüllətif tərəfindən təşkil edilən sui-qəsd nəticəsində taxtdan salındı.
Uluqbəy devrildikdən sonra Məkkəyə zəvvar kimi yola düşdü. Lakin Əbdüllətifin əmri ilə yolda öldürüldü.
Tarixçilər onun ölümünün Əbdüllətifin hakimiyyətinə qarşı hər hansı bir təhlükəni aradan qaldırmaq planının bir hissəsi olduğuna inanırlar.
Uluqbəy nəinki həyatını itirdi, həm də əsərləri müvəqqəti olaraq unuduldu. Lakin onun elmi nailiyyətləri, xüsusən də astronomiya sahəsindəki nailiyyətləri sonradan tarixin ən böyük nailiyyətləri arasında tanındı.
Bu faciəli ölüm elm və siyasət arasındakı münaqişəni, eləcə də Teymurilər dövründə hakimiyyətin kövrəkliyini simvollaşdırır.
Rəşid Ziyatdinov
TEREF