... Səhər açılan kimi türmənin o qanlı həyətində yeni bir hərəkətlilik başladı. Nəzarətçilər əsirləri heyvan sürüsü kimi bir yerə toplayıb bölürdülər. Həmin an həyətə köhnə, tozlu bir “Moskviç” daxil oldu. Maşından düşən erməni kəndlisi ətrafa saymazyana nəzər salıb, qul bazarındakı alverçi kimi səsləndi:
— "Mənə dörd-beş nəfər cavan, canıbərk adam lazımdır. İşlətməyə aparacam".
Qul aparmağa gələn şəxs bir addım irəli gəlib Anarın, Amilin və yoldaşlarının solğun, çökmüş sifətlərinə baxdı. Gözlərindəki nifrət bu dəfə istehza ilə əvəz olunmuşdu.
— "Bunlar ki ayaq üstə ölürlər... Bunlar işləyə bilməyəcək", — deyib üzünü yana çevirdi.
Həmin an Amilin və yoldaşlarının içində qəribə, bəlkə də kənardan baxana dəhşətli görünən bir hiss baş qaldırdı. Onlar azadlığa deyil, ağır əməyə, köləliyə yalvarmağa başladılar. Çünki bilirdilər ki, bu türmənin divarları arasında qalsalar, sabahın günəşini görməyəcəklər. Kənara çıxmaq — bir udum təmiz hava, bir parça çörək və bəlkə də bir neçə gün dincəlib özünə gəlmək şansı demək idi.
İnsan taleyinin ən acınacaqlı nöqtəsi məhz buradır: Ölümün gözünə baxan əsgərin, onu qul kimi işlədəcək düşmənə "bizi apar" deyə yalvarması. Amilin gözlərindəki o sonuncu həyat qığılcımı erməninin daş qəlbinə deyil, bəlkə də sadəcə işçi qüvvəsinə olan ehtiyacına toxundu. O, tərəddüd etdi, sonra əli ilə "keçin maşına" işarəsini verdi.
Onları Şuşanın o qanlı zirvəsindən aşağıya — Xankəndi yaxınlığındakı Həsənabad kəndinə apardılar. Bu gediş bir qurtuluş deyildi, sadəcə işgəncənin formasının dəyişməsi idi. Ancaq o an Amil üçün Həsənabad yolu cənnətə gedən yol kimi görünürdü. Bilmirdi ki, o kənddə, o istixanaların rütubətli havasında tam bir il bir ay ömür çürüdəcək.
Həsənabadda keçən hər gün Amil üçün həm fiziki bir əzab, həm də daxili bir hazırlıq idi. Torpağı qazdıqca, dəmiri döydükcə, düşmənin aşağılayıcı baxışları altında təhqir olunduqca, o, içindəki o böyük sualı yenidən xatırlayırdı: "Biz bura ölməyəmi gəldik, yoxsa bu zülmü görüb dəli olmağamı?".
Zaman keçdikcə Amil anladı ki, Tanrı ona bu əzabı dəli olmaq üçün deyil, dözüb qaçmaq üçün verib. Həsənabadın istixanaları onun yeni səngəri, oradakı hər bir yoldaşı isə qardaşı oldu. Bir il bir ay davam edəcək o uzun, qaranlıq tunelin ilk addımları belə atıldı.
Həsənabad kəndində keçən günlər Amil üçün bir növ "canlı ölüm" idi. Yaralı qolu hələ tam sağalmamışdı, hər hərəkətində sümüklərindən beyninə qədər sızıldayan bir ağrı keçirdi. Lakin bu ağrıya baxmayaraq, o, erməni ağasının iyirmiyə yaxın mal-qarasını otarmağa məcbur idi. Heyvanların ardınca sürünmək, onları örüşə aparmaq Amil üçün sadəcə fiziki iş deyil, mənəvi bir alçalma idi. Bir vaxtlar əlində silah vətəni qoruyan əsgər, indi düşmənin mal-heyvanının nökərinə çevrilmişdi.
Günləri parniklərin (istixanaların) boğucu rütubəti ilə mal-qara otarmağın yorğunluğu arasında bölünüb itirdi. Amma əsl əzab başqa yerdə idi. Onları tez-tez işğal olunmuş Ağdama aparırdılar. Bir vaxtlar çiçəklənən, küçələrində uşaq gülüşləri eşidilən, indi ruhlar şəhərində Amilə və yoldaşlarına öz doğma yurdlarının evlərini sökdürürdülər. Hər sökülən daş, hər sındırılan dirək Amilin qəlbində bir divarı uçururdu. Öz əli ilə öz tarixini silməyə məcbur edilmək – bu, dözülməz bir işgəncə idi.
Döyülməyin o üzü: Sözün bitdiyi yer
Amilin yaddaşında Şuşa türməsi bir qan gölü kimi qalmışdı. İndi geriyə baxanda "bizi döyürdülər" demək onun üçün çox bəsit görünürdü. Çünki Şuşada yaşananlar insani təsəvvürün hüdudlarını çoxdan aşmışdı.
Döyülmək... Bu kəlmə Şuşada yaşananların yanında çox cılız qalırdı. Əsirlər üçün adi şillə-təpik artıq bir lütf idi, buna həmişə razı idilər. Türmədə olanların adı "döyülmək" qoyulsa da, onun mahiyyəti tam başqa bir vəhşət idi. Bu, sadəcə bədənin zədələnməsi deyil, insanın ruhunu damla-damla çıxarmaq, sümüklərini bir-birindən ayırmaq prosesi idi.
Amil bəzən o dəhşətli anları sözlə ifadə etməyə çalışırdı, amma kəlmələr boğazında düyünlənirdi. Rezin şlanqların bədənə dəyəndə çıxardığı o boğuq səs, dəmir məftillərin dərini bir kağız kimi cırması, gözlərin hədəqəsindən çıxacaq dərəcədə sıxılması... Şuşada döyülmək – bir insanın heyvandan daha aşağı səviyyədə sıxışdırılması demək idi. Sözlər burada aciz qalırdı; çünki o ağrının rəngi, qoxusu və səsi heç bir lüğətdə yox idi.
İnsan bunları eşitdikcə deyir, kaş ki, sadəcə döyəydilər... Kaş ki, sadəcə canlarını yandıraydılar. Amma onlar ruhu əzmək istəyirdilər. Şuşa türməsinin divarları arasındakı o "şey" döyülmək deyildi, o, insanın içindəki Tanrıya olan son inancı da sındırmaq cəhdi idi. Şuşa türməsində işgəncə o dərəcəyə çatmışdı ki, ölüm artıq qorxu deyil, ən böyük arzu idi.
Həsənabadda torpağı qazdıqca Amil o günləri düşünürdü. Şuşanın o qanlı hücrələrindən bura – bu köləlik parniklərinə gəlmək ona hələ də bir möcüzə kimi görünürdü. Amma içindəki o sağalmaz yara həmişə sızıldayırdı: orada qalanların, hələ də o təsvirə gəlməz "şey"ləri yaşayanların fəryadı onun qulaqlarından heç vaxt getmirdi.
Həsənabadda zaman donmuşdu. Amil üçün təqvim yarpaqları yox idi; yalnız "sağ qaldığım gün" və "öləcəyim gün" anlayışı vardı. Hər axşam başını o soyuq yerə qoyanda, nəfəs aldığına görə Allaha deyil, bəlkə də sadəcə təsadüfə təşəkkür edirdi. Əgər o gün döyülməkdən ölməmişdisə, əgər o gün bir parça çörək boğazından keçmişdisə, deməli, Amil qalib idi. Amma bu, elə bir qələbə idi ki, məğlubiyyətdən daha ağır gəlirdi.
Dustaqlara bəzən evə Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi vasitəçiliyi ilə məktub yazmaq icazəsi verirdilər. Amil sonuncu məktubunda artıq bütün gizlinləri bir kənara qoymuşdu. Qəlbindəki o sonuncu səbri kağıza köçürmüşdü: “Elə bir yerdəyəm ki, bir il, bir aydır dözürəm. Əgər mənə kömək edə bilməsəniz, məndən əlinizi üzün...” Bu, bir məktub deyil, bir vəsiyyətnamə idi. Amil bu sözləri yazanda artıq taleyi ilə barışmışdı. O məktub Bərdəyə çatacaq, qaçıb qurtulandan sonra valideyinləri oxumasın deyə onu öz əlləri ilə gedib götürəcəkdi. Amma o an həmin kağız parçası onun dünyaya sonuncu fəryadı idi.
İki Yol: Qaçış, yaxud Yoxluq
Amilin beynində artıq üçüncü bir yol qalmamışdı. Həsənabadın istixanalarında torpağı qazdıqca beyni bir tərəzi kimi işləyirdi. Tərəzinin bir gözündə azadlıq, digər gözündə isə ölüm vardı.
İnsan ruhu bir il bir ay əsarətdə qaldıqdan sonra artıq ət və sümük olmaqdan çıxır. Amil üçün yaşamaq artıq bir vərdiş deyil, bir yük idi. O, öz-özünə and içmişdi: "Ya bu zəncirləri qırıb öz torpağıma qaçacam, ya da bu canı öz əlimlə fəda edəcəm". Özünü öldürmək bir zəiflik deyil, bu zülmə verilən sonuncu etiraz cavabı idi. O, düşmənin əlində bir oyuncaq kimi deyil, öz qərarı ilə ölməyi azadlıq qədər uca tuturdu.
Bu iki fikir Amilin hər nəfəsində, hər addımında onunla idi. Qaçmaq – qeyri-mümkün görünən bir möcüzə, intihar isə hər an əlçatan olan sakit bir sükut...
Səxavət Məmməd
TEREF